Peter Kooijmans was als staats-secretaris van Ontwapening een antirevolutionaire revolutionair.
De pas overleden Peter Kooijmans was een uniek bewindsman. Niet zozeer als minister van Buitenlandse Zaken (derde kabinet-Lubbers 1993-1994), maar vooral omdat hij de enige staatssecretaris van Ontwapeningsaangelegenheden was die Nederland ooit heeft gekend.
Dat was tussen 1973 en 1977 in het kabinet-Den Uyl, midden in de wapenwedloop van de Koude Oorlog. De Amerikaanse regering was doodsbenauwd voor de progressieve (rood-confessionele) coalitie. De buitenlanddriehoek was in handen van drie socialistische ministers (Van der Stoel, Vredeling en Pronk). Uit telexberichten van de Amerikaanse ambassade aan het State Department in die jaren blijkt grote argwaan jegens de koers van de PvdA, die gegijzeld was door de radikalinski's van Nieuw Links. En dan kwam daar nog de extreem-linkse invloed bij van de Politieke Partij Radicalen, die tijdens de kabinetsformatie een aparte post 'ontwapeningszaken' had afgedwongen.
Die was dus bij de hoogleraar volkenrecht uit Leiden terechtgekomen. Aan zijn capaciteiten werd geen moment getwijfeld, maar het woord ontwapening alleen al was reden voor grote achterdocht - het kwam meestal uit de koker van communistische regimes achter het IJzeren Gordijn. Met rode oortjes werd in 1973 in het NAVO-hoofdkwartier en in Washington dan ook de eerste, en tot de dag van vandaag enige Ontwapeningsnota van de Nederlandse regering (dus Kooijmans) gespeld. Zou de ineenstorting van het bondgenootschap in Den Haag beginnen? Wie die nota na veertig jaar nog eens naleest, begrijpt al snel dat de hemelbestormers van Den Uyl weliswaar met bewonderenswaardig idealisme, maar niet met revolutionair resultaat aan de ontwapening van de wereld hebben gewrikt. Dat was trouwens ook helemaal niet de instelling van de antirevolutionair Kooijmans, die met geduld, academische precisie en realisme vooruitdacht.
Maar hij was misschien wel de eerste ter wereld die een nationaal wapenexportbeleid introduceerde. ('Ik heb uw proefschrift met rode oortjes gelezen,' herinner ik me, waren in 1989 ook de eerste woorden die Kooijmans als lid van de promotiecommissie gebruikte toen ik mijn proefschrift verdedigde over dit hoofdthema uit zijn Ontwapeningsnota. Waarna het vlijmscherpe fileren begon.) Het klinkt zo simpel, maar regimes die de mensenrechten schenden, die oorlogen uitlokken, moeten 'nee' horen als ze uit winkelen gaan op de markt van tanks en kalasjnikovs. Veertig jaar later onderhandelt de wereld nog altijd over een internationaal verdrag dat wapenhandel aan banden moet leggen. Zijn nota bepleitte verder beperking van strategische kernwapens van de Russen en de Amerikanen (veertig jaar later: Obama stelt Poetin nog steeds verdere reducties voor), een wereldwijd verbod op kernproeven (veertig jaar later: na 2053 testexplosies wacht de wereld nog op acht landen), een verbod op massavernietigingswapens (veertig jaar later: vrijwel rond wat betreft chemische en biologische ontwapening, niet wat betreft kernwapens), een verbod op het gebruik van inhumane wapens (veertig jaar later: flinke stappen gezet wat betreft clusterbommen, mijnen, brandwapens), de instelling van kernwapenvrije zones (veertig jaar later: half succes, wil maar niet lukken op plaatsen waar ze het hardst nodig zijn), en reducties van het aantal soldaten en wapens in Europa (veertig jaar later: is rond, maar vergt voortdurend onderhoud).
Minder goed verging het een poging om militaire uitgaven in de wereld te beteugelen (veertig jaar later: echte bezuinigingen komen tot stand door de financieel-economische crisis, niet door onderhandelingen) en helemaal niets meer horen we over een populair thema uit die dagen: sociale verdediging (zoals de dierenpolitie dat vorig jaar was voor de PVV, was dit een hobby horse van de PPR).
De Ontwapeningsnota hield ook een warm pleidooi voor de zogeheten derde 'mensenrechtenmand' van 'Helsinki', de conventie-in-wording die ontspanning tussen Oost en West beoogde, maar verwachtte er niet al te veel van. Met de kennis van nu was dit misschien juist wel een van de succesnummers in het beslissen van de Koude Oorlog.
Ik denk dat dit voor Peter Kooijmans allemaal geen verrassing was. Ontwapening is een proces dat niet in stappen van drie, maar in stappen van veertig jaar vooruit kruipt.
