Versterk eerst de lidstaten van de Europese Unie
Terecht stellen velen dat dit nog niet genoeg is. Jammer - en gevaarlijk - is daarentegen dat de discussie tegenwoordig de kant opgaat van een Europese staat.
Europarlementariërs Guy Verhofstadt en Daniel Cohn-Bendit schetsen de nationale staat als obstakel tegen groei en tegen de euro (Opinie, 3 oktober). Voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie heeft er in zijn recente 'Staat van de Unie' voor het Europees Parlement evenmin doekjes om gewonden: de Europese integratie moet verder gaan, en niet zo'n beetje ook. De burger moet anders gaan denken en federalisering accepteren.
Ook zijn de voorzitters van de Europese Centrale Bank, de Europese Commissie, de eurogroep en de Europese Raad van regeringsleiders bezig plannen te schrijven voor verdiepte integratie. Hierover zullen de regeringsleiders zich de komende weken buigen.
Ze bepleiten een politieke unie waarin lidstaten verregaand zeggenschap afstaan. Er zijn inmiddels ideeën over een Europese minister van Financiën en een soort ministerie van Economische Zaken en Europese belastingen. Als er Europese ministers en meer zeggenschap op EU-niveau komen, dan moet - in hun ogen - ook het Europees parlement versterkt worden, met daarbij Europese politieke partijen.
Deze plannen maken een referendum over een nieuw Europees verdrag onvermijdelijk. Om te voorkomen dat de Europese burgers verdiepte integratie weer zullen afwijzen, bepleit Barroso maatschappelijke discussies en zoeken Verhofstadt en Cohn-Bendit de media.
De pleidooien tot verdiepte integratie zijn gevaarlijk en kunnen averechts werken. Het draagvlak voor verdere integratie onder de Europese bevolkingen is niet zo groot. Premier Rajoy van Spanje probeert Europese zeggenschap buiten de deur te houden. In Duitsland groeit het EU-sceptische sentiment. Frankrijk is traditioneel kritisch over verdere centralisatie. Het voor Nederland belangrijke Verenigd Koninkrijk zal de EU nog meer de rug toe keren als het federalisme op de agenda komt.
Ook de verkiezingsuitslag in Nederland, met de groei van de VVD, betekent dat er wel steun is voor meer samenwerking, maar niet voor elke vorm van verdere integratie. Totaal verschillende landen met onvergelijkbare problemen zullen zich afzetten tegen federalisering.
De euro is alleen te redden als landen voldoende bestuurscapaciteiten hebben. Lidstaten hebben zich evenwel nooit willen bemoeien met elkaars openbaar bestuur. Geen land wil van Brussel of van andere lidstaten horen hoe het zijn bestuur moet inrichten, dat pensioensystemen falen of dat hun politieke partijen onbetrouwbaar en ondoorzichtig zijn.
Toch hebben lidstaten onafhankelijke en betrouwbare statistische bureaus en CPB-achtige instellingen nodig, moet de belastinginning functioneren, zijn dereguleringsbureaus en toezicht op administratieve lasten essentieel, moet sociaal overleg lopen en rechtsstatelijkheid gegarandeerd zijn - et cetera. Wil een land functioneren, dan zijn sociaal-economische instellingen en onafhankelijke nationale toezichthouders onontbeerlijk, inclusief transparante lagere overheden en betrouwbare politieke partijen.
De problemen in de EU dwingen ons na te denken over het functioneren van lidstaten. Zij moeten, samen met de Europese Commissie, essentiële sociaal-economische bestuurscapaciteiten in de lidstaten beoordelen. Nederland zou initiatieven kunnen nemen, maar dan moeten wij ook onze manieren van werken ter discussie stellen. Verder zijn er vooral concrete wetgevingsvoorstellen nodig, bijvoorbeeld om bankentoezicht te regelen, ook in de lidstaten.
Het beoordelen van elkaars bestuurssystemen en politieke organen is minder sexy voor federalisten dan hoogdravende debatten over Europese ministers en Europese partijen. Toch zal juist dit leiden tot oplossingen en een werkbare basis voor de euro, en daarmee tot draagvlak.
