Reputatie België vraagt meer pragmatisme

Federalisme is een vorm van intensieve samenwerking.

Jan Melissen is hoogleraar diplomatie aan de Universiteit Antwerpen en het Instituut Clingendael, en promotor bij het Vlaams Steunpunt Buitenlands Beleid. Hij schreef deze bijdrage met Ellen Huijgh, promovendus aan Clingendael. Ziet het imago van België lijden onder een gebrek aan samenwerking. Hoopt dat België niet de weg op gaat van Québec en Catalonië.

Yves Leterme riep op tot 'samenwerkingsfederalisme' en spreekt nu van een methodologie voor structurele samenwerking tussen alle bevoegdheidsniveaus. Zijn partijgenoot Kris Peeters, de Vlaamse minister-president, ging er eergisteren voor langs bij de federale premier. Nu blijkt dat die eerste concrete toepassing van het 'samenwerkingsfederalisme' vooral neerkomt op eisen stellen. Dat belooft. Wie door een buitenlandse bril kijkt, ziet het gebrek aan samenwerking als symptoom van een bestuurlijke cultuur in een neerwaartse spiraal.

EU-VOORZITTERSCHAP

De federale en de regionale publieksdiplomatie in België, het managen van het imago of de reputatie van het land zo u wil, heeft daar ook mee te kampen. De inspanningen voor een sterk imago van België en de deelstaten (gemeenschappen en gewesten) in het buitenland worden gekenmerkt door een sterke mate van verkokering. Politieke correctheid van de oude stempel dicteert op dit gevoelige terrein gescheiden optreden, maar er moet gauw een begin worden gemaakt met meer strategische afstemming. Publieksdiplomatie in België, het proberen betrekken van de publieke opinie bij het buitenlands beleid, is in beweging. Met het Belgische EU-voorzitterschap voor de deur zet de federale overheid door middel van een actieplan in op campagnes in de andere lidstaten en partnerlanden. Het diplomatieke netwerk moet in de samenleving van andere landen steun zoeken voor het Belgisch buitenlands beleid, en ook de reputatie van België in brede zin bevorderen. Het departement Internationaal Vlaanderen liet onlangs op een conferentie bij het Europees Comité van de Regio's weten dat zijn publieksdiplomatie staat 'voor internationale communicatie met opinieleiders over de inhoud van het buitenlands beleid van Vlaanderen' en dat het onder andere focust op gerichte bezoekersprogramma's voor buitenlandse opinieleiders en 'high potentials'. Die aanpak getuigt van de trend dat de Belgische en Vlaamse diplomatie langzamerhand op een professioneler spoor komen. Het departement Wallonie-Bruxelles International is vooralsnog minder zichtbaar in de Belgische beleidsdiscussies over vernieuwing van de publieksdiplomatie, maar haakt des te actiever in op de vertrouwde internationale hefboom van de francofonie. Het goede nieuws is dat er over het geheel genomen meer wordt gedacht in publieksdiplomatieke termen van investeren in inhoudelijke dialoog en het aanleggen van transnationale netwerken. Dat vereist een heel andere diplomatie, die in de plaats komt van directe promotie van eigen land en regio met boodschappen die neerkomen op eenrichtingsverkeer. Het onderscheid tussen de verschillende overheden blijft natuurlijk wel relevant, maar 50 of 500 kilometer over de grens lopen de merknamen van het land en de regio's in elkaar over als de kleuren in een uitlekkende aquarel. De publieksdiplomatie in België heeft twee binnenlandse dimensies. Van de eerste zijn de verschillende buitenlandministeries overtuigd: het belang van een ruim maatschappelijk draagvlak voor het buitenlands beleid en, vooral, het betrekken van de civil society bij het buitenlandbeleid. Daar tonen Belgen een van hun minder bekende sterke eigenschappen, en kan Nederland nog wel wat leren van zijn zuiderburen. In de tweede plaats is er de wederzijdse informatie-uitwisseling en samenwerking tussen de verschillende overheden - met een schrijnend gebrek aan resultaat. Misschien zijn er wel voorbeelden van samenwerking bij publieksdiplomatieke activiteiten tussen (Belgische) ambassades en (regionale) vertegenwoordigingen in hetzelfde gastland, maar in de hoofdstad, dat wil zeggen op strategisch vlak, komt er niets van terecht. De federale overheidsdienst Buitenlandse Zaken en het departement Internationaal Vlaanderen moeten in gepubliceerde beleidsnota's kennis nemen van elkaars plannen.

VERSTARD

Zo zien we aan de ene kant een publieksdiplomatie die flink aan het professionaliseren is en zich bewust is van een snel veranderende internationale omgeving, maar aan de andere kant prijkt een beeld van verstarde bestuursstructuren in eigen land die juist niet met de tijd meegaan. Het is een kenmerk van het moderne België ten top. Een volstrekt 'parallelle publieksdiplomatie' werkt op lange termijn natuurlijk contraproductief, zeker als België en de deelstaten dezelfde buitenlandse publieke opinie bespelen, maar andere internationale agenda's dienen of een andere sociale eenheid en cohesie beogen. Het professioneel managen van de reputatie van België en de deelstaten als een enigszins gecoördineerde inspanning heeft nog een lange weg te gaan. Belangrijker, hoewel misschien niet verrassend, is dat het de volwassen diplomatie van het federalisme ter discussie stelt.

FEDERALISME

Federalisme is een vorm van intensieve samenwerking. Zelfs op een terrein als de publieksdiplomatie, dat in de context van België gaat over thema's als identiteitspluralisme en diversiteit, is er voor wie internationaal in plaats van provinciaal denkt geen alternatief. Het lijkt misschien paradoxaal, maar Vlaanderen, Wallonië, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en ook de Duitse Gemeenschap horen geografische prioriteit nummer één te zijn in de Belgische publieksdiplomatie, en vice versa, ook in de aanloop naar het EU-voorzitterschap. De nood aan samenwerking om zich tegenover derden te projecteren groeit. Een eerste bescheiden stap, en een lakmoesproef voor het publieksdiplomatiek pragmatisme in België, is een jaarlijks overleg op het hoogste ambtelijke niveau tussen de federale overheid en de deelstaten. Het alternatief dat niet goed bij België past, is meer concurrentie in plaats van samenwerking, zoals we kunnen zien in Spanje/Catalonië en Canada/Québec.

Reputatie België vraagt meer pragmatisme

De Belgische 'publieksdiplomatie', de manier waarop ons land zijn imago en reputatie in het buitenland probeert te managen, hinkt op de twee parallelle sporen van nationaal en deelstaatniveau, en dat werkt averechts. Het is nog steeds wachten op een ietwat gecoördineerde inspanning om de buitenlandse publieke opinie te bespelen.