'Is dit echt een oefe­ning?'

Voor de jonge lezers onder u: kernwapens zijn afzichtelijk krachtige wapens. Je hoort er zelden van, ze liggen (hopelijk) veilig opgeborgen en zijn ongeveer te vergelijken met de goudstaven van de centrale bank. Nooit gebruikt, maar de ultieme reddingsboei van het systeem. Er liggen nog steeds vierentwintigduizend kernwapens op de wereld. Hun explosieve kracht is onvoorstelbaar en absurd: vier dagen lang elke seconde een Hiroshima-bom. Zó onvoorstelbaar krachtig dat geen militair of politicus ze in een conflict daadwerkelijk wil gebruiken, want het resultaat is vernietigend en zinloos. Zó absurd, dat we aan de Koude Oorlog de onbegrijpelijke paradox hebben overgehouden dat het ondenkbare toch achter de hand wordt gehouden als afschrikmiddel. In de hoop dat je nooit in de situatie belandt dat je op die rode knop moet drukken.

Wantrouwen en overschatting van de bedoelingen van de vijand zijn in de nucleaire diplomatie verschrikkelijke obstakels. Kun je er wel op rekenen dat 'de ander' even beducht is voor het afvuren van een atoomraket als jijzelf? Waren Sovjetgeneraals en zijn, straks, Iraniërs of Koreanen niet veel lichtzinniger of, laten we het neutraal zeggen, onwetender over de gevolgen van zo'n druk op die knop?

Een op 11 september jongstleden verschenen studie over nucleaire misverstanden in de Koude Oorlog zegt van niet.

Soviet Intentions, 1965-1985, een vuistdik rapport van het Amerikaanse onderzoeksbureau BDM dat al veertien jaar in de kluis lag maar nu is gedeclassificeerd, concludeert dat de Verenigde Staten de kwade bedoelingen van de Sovjetunie in het koudst van de Koude Oorlog fors hebben overschat. BDM interviewde oude Sovjetgeneraals, politici en sleutelbazen uit het communistische militair-industrieel complex en vergeleek hun herinneringen met de inschattingen van de Amerikaanse beleidsplanners uit die jaren.

De kloof was groot. Sovjets waren natuurlijk geen doetjes in het pokerspel van de wederzijdse afschrikking, maar gek waren ze niet en op roekeloosheid waren de politici al helemaal niet te betrappen. Alleen in de periode dat partijleider Brezjnev ziek, zwak en misselijk werd, bleek de gevaarlijke zwakte van het systeem en dreigde de wapenindustrie het defensiebeleid te kapen. Na 1976 werden bijvoorbeeld zware landraketten gebouwd die het verlies van banen in de raketfabrieken moesten voorkomen, maar die in het Westen tot speculaties leidden over Russisch avonturisme en gedreig met een atoomaanval op het Westen. Hoe verstrekkend zulke vergissingen kunnen zijn, bleek wel weer uit Reagans reactie om een ruimteschild tegen die Russische raketten te bouwen, waarvan de naweeën (zoals het raketschild in Europa, en Obama's besluit om dat weer even in de ijskast te leggen) tot op de dag van vandaag de veiligheidsagenda bezetten.

Soviet Intentions, 1965-1985 leest als een catalogus van misverstanden, of falende intelligence zo men wil. In 1968 was de Sovjetunie ervan overtuigd geraakt dat een atoomoorlog niet te winnen was, zelfs als het in staat was om een grote eerste klap uit te delen. Bij een briefing in 1972 kreeg Brezjnev van zijn generaals te horen dat de Verenigde Staten in staat waren om terug te slaan, waarbij tachtig miljoen Sovjetburgers zouden sneuvelen en vijfentachtig procent van de Sovjetindustrie zou worden verwoest. Na de briefing moest Brezjnev bij wijze van oefening op de rode knop drukken; hij beefde van de zenuwen.

Met een dun stemmetje vroeg hij aan maarschalk Gretsj­ko (toen minister van Defensie): 'Bent u er honderd procent zeker van dat dit maar een oefening is?' Ruim voordat in het Westen de milieubeweging begon te waarschuwen tegen de gevaren van een 'nucleaire winter' na een atoomoorlog, was door Sov­jetwetenschappers al een ecologische ramp voorspeld die het vaderland niet zou overleven. Als maar een vijfde van het aantal kernwapens dat in Midden-Euro­pa lag zou worden gebruikt, zou de atmosfeer al zo radioactief vergiftigd raken dat de ellende niet te overzien was. BDM concludeert dat de Sovjetunie daarom geen first strike-doctrine in Europa aanhing, en dat premier Alexei Ko­sy­gin 'zeer categorisch verbood om over launch on warning te praten'. Geen automatismen dus, eerst een denkpauze.

Ook omgekeerd raakten de Sovjetplanners (te) gemakkelijk op een dwaalspoor. Sovjetgeneraals vertelden dat hun satellieten ontdekten dat Amerikaanse raketten er nogal onbeschermd bij stonden. Uit die zorgeloosheid leidden ze af dat ze daarom wel snel in een first strike op de Sovjetunie gebruikt zouden worden. Wat voor hen weer reden was om hun eigen raketten meer op scherp te zetten dan ze lief was, enzovoort.

De les? Allemaal goede redenen om kernwapens zoveel mogelijk op te ruimen, en erover met je vijanden te praten. No mistakes!