De beer is niet los

'De klimaatverandering heeft nog een toneel voor gewelddadige conflicten in het leven geroepen: de onder het noordpoolijs vermoede reusachtige hoeveelheden delfstoffen zullen weldra toegankelijk zijn, en sinds lang is omstreden wie op de winning daarvan aanspraak kan maken. De Russische poolexpeditie Akademik Fedorov heeft in de zomer van 2007 soevereiniteit geclaimd door op een diepte van 4200 meter een vlag van titanium te planten.'

Professor Harald Welzer pakt flink uit met deze passage, te lezen in de NRC-bijlage Opinie & Debat van afgelopen zaterdag. 'De Klimaatoorlog is al begonnen', heet zijn betoog, een ingekorte tekst van een lezing uit de cyclus 'Grensconflicten van de Democratie'.

Toe maar, daar gaan ze weer, die Russen.

Communistisch of niet, nooit zijn ze te vertrouwen.

Goed, ik weet dat de defensie-uitgaven daar weer omhoog gaan - al zal dat niet meevallen als de olie- en gasprijs laag blijft. Ik besef dat de roemruchte Noordelijke Vloot weer gaat varen op de ijszeeën, en dat de Beer-bommenwerpers uit de mottenballen gehaald worden om rondjes te vliegen boven de poolcirkel. Maar Welzer veegt alle problemen tussen pakweg de evenaar (Darfur en Tsjaad) en de noordpool op een hoop, duikt niet in de details en zaait - hij is hoogleraar sociale psychologie - vrees: de milieuconflicten zijn er al en 'drukken nu al hun stempel op de menselijke realiteit - er woeden klimaatoorlogen, er wordt gedood, gestorven, gevlucht'.

Maar wat betreft die Noordpool geef ik voorzichtig tegengas (al kan mijn hoop nog wegsmelten als het ijs daar). Lees goed wat Welzer schrijft: 'de Russische poolexpeditie heeft soevereiniteit geclaimd.' Dat is een vals zinnetje. Partijcongressen kopen geen straaljagers, en poolexpedities claimen geen soevereiniteit. Dat doen staten.

Natuurlijk vonden andere regeringen dat gedoe van die Russen met dat vlaggetje ontzettend flauw. Het had niets te betekenen, inderdaad niet meer dan sociale psychologie. Dat weten de Russen zelf ook wel. Op 21 augustus 2007, kort na de expeditie, schreef de Russische ambassadeur Yury Fedotov een ingezonden stuk in de Financial Times waarin hij de zaak rechtzette. 'Laat ons duidelijk zijn. De Russische regering heeft nooit beweerd dat het planten van een vlag op de zeebodem van de noordpool enige vorm van territoriale aanspraak is. Onze minister van Buitenlandse Zaken, Sergei Lavrov, heeft hier meteen geen enkel misverstand over laten bestaan en president Poetin heeft dat herhaald. Het tijdperk van vlaggetjes planten als een bewijs van staatssoevereiniteit is al lang voorbij.'

Rusland legt zich neer bij de internationale regels. Wie aanspraak maakt op een stuk zeebodem buiten zijn gewone continentaal plat, moet een officiële claim indienen bij de zogeheten Commissie voor de Grenzen van het Continentaal Plat. Je moet je claim met wetenschappelijk bewijs, dus niet met geurvlaggen of oorlogsschepen, onderbouwen. Elk land dat een oogje op de poolzee heeft laten vallen, stuurt dus geologen en hydrografen naar die wateren, en Denen, Noren en Russen doen dat soms zelfs samen.

Laten we ook even onthouden dat er tot nu toe één land is dat zich niet gebonden acht aan deze regels, en dat is Amerika, dat met Alaska ook een poolstaat is. De VS zijn nog altijd geen partij bij het UNCLOS, het internationale zeerechtverdrag van de VN. Dat gaat binnenkort waarschijnlijk wel gebeuren omdat Amerika - onder Bush al - eieren voor zijn geld begon te kiezen. Wie geen partij is, zit namelijk ook niet aan de tafel waar over territoriale claims wordt gesproken.

Hoewel het zeerecht nog veel gaten kent en puur machtsvertoon een flinke rol kan spelen in de arctic scramble, is een aardige bijkomstigheid van het noordpoolprobleem juist dat de regels er nu eens eerder waren dan het probleem. Het is helaas bijna altijd andersom. Er wordt soms meewarig gedaan over verdragen en organisaties die problemen regelen die er niet zijn. Zo besloot de wereld ergens in de jaren zestig dat je geen massavernietigingswapens op de maan of elders in de ruimte mag 'hangen'. Eerder was de zuidpool gedemilitariseerd. Geen atoomwapens in Afrika. Zo zijn er nog wel een paar voorbeelden van 'overbodige' verdragen, waar we achteraf erg tevreden mee zijn omdat fantasie plotseling technisch binnen bereik leek te komen.

Niemand had er in 1982 op gerekend dat het noordpoolijs zou smelten. Dat er nu zeeregels bestaan die ongedachte conflicten daar behoorlijk kunnen regelen, is een zegen bij een klimaatramp. Het begin is er misschien al. Midden in de Boekenweek, op het moment dat Welzer de klimaatoorlog verkondigde, vergaderden Rusland, de VS en de andere poolstaten in Tromsö over de redding van de ijsbeer. De klimaatoorlog is daar dus nog niet begonnen.