Donkere wolken

Er is verschil tussen dreiging en dreiging. Klimaatverandering werd tien jaar geleden niet als probleem, laat staan als dreiging gezien. Toen kwamen de rapporten over hittegolven, overstromingen en droogte, dingen waar je aan dood kon gaan. Maar ja, de dood is van alle dag en de boekhouders registreren griep of ouderdom als oorzaak, niet 'broeikasgas'. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het tijdschrift Nature zorgden in 2005 voor een schok. Zij hadden berekend dat er vijf miljoen mensen per jaar ziek werden van klimaatverandering, en dat er honderdvijftigduizend mensen per jaar extra door stierven. Daarmee kreeg het spook het gezicht van een vijand, in elk geval van iets dat tien maal dodelijker was dan oorlog en nog vele malen dodelijker dan de vijand waar iedereen het over had: het internationale terrorisme. Er moet snel iets gebeuren, waarschuwden de WHO en Nature, want ons nageslacht zal dubbel worden getroffen. Tweemaal zoveel zieken in 2030, tweemaal zoveel doden in 2100, en daartussen in tweehonderd miljoen slachtoffers van storm en overstroming. Sommige rampen gebeuren misschien al in 2010, schreef het VN Intergovernmental Panel on Climate Change vorig jaar: vijftig miljoen eco-vluchtelingen zoeken hun heil in beter bedeelde werelddelen.

Maar gaan we er ook meer oorlog door krijgen? Ja, want stromen eco-vluchtelingen en waterschaarste zullen het leven in allerlei gebieden ontwrichten en tot geopolitieke spanningen leiden. In 2006 wijdde de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties er een speciale zitting aan, dook klimaatverandering op in de National Security Strategy van de Verenigde Staten als een conflictbron 'die de capaciteit van nationale krijgsmachten kan overweldigen' en het slotcommuniqué van de G-8 vermeldt dat de aanval op klimaatverandering geen kwestie meer is van kiezen maar van moeten. Nog alarmerender was de vergelijking die denktank IISS (International Institute of Strategic Studies, Londen) vorig jaar trok in de veelgeraadpleegde Strategic Survey: 'Als we niets doen aan de uitstoot van broeikasgassen zullen de gevolgen catastrofaal zijn en gelijk zijn aan die van een atoomoorlog.' In zekere zin mag je blij zijn als de nationale veiligheid van stal wordt gehaald. Zolang biologen roepen dat de lieveheersbeestjes eronder lijden, zolang lobbyisten van de industrie moord en brand schreeuwen dat Kyoto-maatregelen banen kosten, is de Amerikaanse president niet onder de indruk. Als gepensioneerde admiraals en militaire denktanks over security threats beginnen te schrijven, trekt de machtigste man ter wereld zijn wenkbrauwen tenminste op. Hoewel sommige alarmkreten wel erg gemakzuchtig klinken, schudden ze wel nieuwe groepen wakker buiten de traditionele kring van milieuactivisten. De grootste organisatie ter wereld, het Pentagon, komt heel voorzichtig in beweging. En dan is de gedachte dat het strategische atol Diego Garcia, onmisbare basis voor militaire operaties van de Verenigde Staten in het Midden-Oosten en Afghanistan, door de rijzende zeespiegel in de Indische Oceaan zou kunnen verdwijnen, nog maar een militair detail. Het begint tot de planners door te dringen dat de chaos die het gevolg van klimaatverandering is - honger, watersnood, epidemieën, conflicten over landgebruik - in falende staten niet door regeringen kan worden aangepakt en tot onbeheersbare oorlogen zal leiden. De Hoorn van Afrika en Zuid-Azië, Latijns-Amerika staan al roodgloeiend op de stafkaarten. Zelfs als soldaten geen verstand van noodhulp zouden hebben, zijn zij vaak toch de enigen die snel op een rampplek ter plaatse kunnen zijn. De tsunami van 2004 vergde eigenlijk onmiddellijke inzet van vijftienduizend man, vijfentwintig schepen en honderd transportvliegtuigen: er is behalve het Pentagon geen organisatie ter wereld die dat ineens kan leveren.

Een van de conflictogene kenmerken van de klimaatdreiging is dat ze oneerlijk is. Het VN Klimaatpanel, dat in april 2007 het tot nu toe ­ invloedrijkste rapport publiceerde, concludeert dat de aarde natter wordt op plaatsen waar al genoeg water is, en droger waar water ontbreekt. Wrang is dat rijke landen veel minder last van klimaatverandering zullen hebben dan arme - soms zelfs voordeel. Rijke landen, door auto's en industrie een broeikasgeneratie verder in hun ontwikkeling, worden voor hun slechte gedrag beloond met hogere landbouwproductie. Schotse wijngaarden, Canadese en Deense olievelden onder het slinkende poolijs, en Club Med-vakanties in Den Helder zullen het ongemak van blauwtongziekte en smeltend asfalt verzachten. De armste landen krijgen het 't zwaarst te verduren. Natuurlijk is per saldo iedereen slechter af, maar 'de gevolgen zijn precies zoals je ze niet wilt,' volgens een van de voorzitters van het IPCC. Misschien zijn de klimaateffecten voor de internationale politiek juist daarom wel precies zoals je wel wilt. Het wringt dat we vinden dat onze SUV's zich door Laren moeten blijven persen, terwijl we Chinezen en Indiërs kwalijk nemen dat ze hun eerste auto aanschaffen. Koolstofdiplomatie zal een pijnlijk bestanddeel van de internationale politiek worden.