Zelfevaluatie Nationale Veiligheid

Ook binnen de Nederlandse overheid veroorzaakte 9/11 schrik. De moord op een Amsterdamse cineast, kunstmest op zolder in Sas van Gent, handgranaten in het Laakkwartier, het bleken binnenlandse uitzaaiingen van een kwaad waar oude scenario's niet op berekend waren. Het begrip 'nationale veiligheid' was aan een nieuwe definitie toe.

En zo lanceerde het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden het Project Nationale Veiligheid om 'het veranderende risicobeeld' in kaart te brengen. Werk voor vierhonderd man bij Twijnstra en Gudde, zestig werksessies met tientallen ambtenaren op alle ministeries, uitmondend in een Strategie Nationale Veiligheid waar de ministerraad in juni 2006 zijn goedkeuring aan gaf.

Onvermijdelijk ook in Den Haag: de zelfevaluatie en de collegiale toets. Zo'n kijkje in de keuken van de overheid krijgt men niet gauw, zeker niet als het om de nationale veiligheid gaat. Maar bij uitzondering ligt voor ons de Eindrapportage Interdepartementale Zelfevaluatie. Wat zeggen de departementen over elkaar als we ons uit die geheime stapel alleen maar beperken tot de verspreiding van massavernietigingswapens vanuit ons land? Geen fantasieprobleem. Denk maar aan de atoomgeleerde Khan die eind jaren zeventig de geheimen van de ultracentrifuge uit Almelo roofde en aan gifhandelaar Van Anraat, die chemicaliën leverde aan het bewind van Saddam Hoessein.

In het hoofdstuk 'Knelpunten, blinde vlekken en behoeften' schieten de tientallen ministeries en diensten bladzijden lang 'collegiaal toetsend' op elkaar. Het ministerie van Defensie vindt dat de uitwisseling van inlichtingen met de AIVD niet lekker loopt. En dat de 'belangen van het ministerie van V&W soms tegengesteld kunnen zijn aan veiligheidsbelangen'. Dat departement koestert voornamelijk Nederland Doorvoerland, iets wat het in een reactie overigens verdedigt.

Buitenlandse Zaken en Defensie klagen weer dat de collega's van EZ en VROM meer aan exportcontroles op verboden goederen zouden moeten doen. Maar EZ ziet dat niet zitten want vindt zichzelf 'geen veiligheidsministerie'. Verder werken wij best aardig samen, sust BZ. Nou nee, antwoordt EZ. BZ is de probleemeigenaar van het beleid tegen massavernietigingswapens en heeft geen behoefte aan verandering; het optuigen van een nieuw 'interdepartementaal beleid' is 'weinig zinvol'. Vinden de andere ministeries dus juist weer wel hard nodig. Maar dan liever niet onder regie van de enige nieuwkomer in het Rijk van de Massavernietigingswapens, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb).

Alle spelers zijn het er roerend over eens dat ze 'last hebben van dadendrang' van Tjibbe Joustra en het ministerie van BZK. En zijn die het dan samen eens? Nee, ook niet. Het ministerie van BZK deelt een schimpscheut uit aan de NCTb, die zijn boekje soms te buiten gaat. 'Dit kan leiden tot competentiestrijd die afleidt van waar het feitelijk om gaat: het borgen van de Nationale Veiligheid'. De rechercheurs van wapenuitvoerdelicten (die weer onder Financiën vallen) verwijten het openbaar ministerie (Justitie) geen kaas van non-proliferatiethematiek te hebben gegeten. Zelfs binnen de muren van ministeries is er tweespalt. Zo moet ontwikkelingsminister Koenders op zijn centen passen, want de dienaren van collega Verhagen vinden dat 'OS-gelden strategischer' ingezet zouden moeten worden. Ontwikkelingshulp gebruiken tegen massavernietigingswapens!

De inlichtingendienst en het ministerie van BZK doen een delicate suggestie: personeel van wetenschappelijke instellingen, 'een voor proliferatie kwetsbare sector', zou voortaan gescreend moeten worden. Een hele klus om universiteiten zover te krijgen, want 'het is van belang te beseffen dat de wetenschapsbeoefening in Nederland een open karakter heeft en dat belangendragers zichzelf niet per definitie ook als zodanig beschouwen. Beide maken dat een benadering als belangendrager niet altijd wordt geaccepteerd'.

Een catalogus van verdeeldheid, deze zelfevaluatie, ook al is men het erover eens dat die massavernietigingswapens een ernstig probleem zijn. Pijnlijke illustratie: premier Balkenende die afgelopen weekend een erestandbeeld onthulde voor 'de Nederlandse Henry Ford', Huub van Doorne. Laat nu uitgerekend Van Doornes Transmissie het bedrijf zijn dat in 1984 werd veroordeeld voor de illegale uitvoer van strategische buizen voor de Pakistaanse atoomcentrifuges...

Een tweede affaire-Khan is, kortom, in ons land bepaald niet uit te sluiten. Sterker nog, ik geloof dat het non-proliferatiebeleid dertig jaar geleden beter was geregeld dan nu.