Europa bestaat niet voor neoconservatieven in VS

De neoconservatieve ideologie van de regering-Bush is slecht voor Europa en de transatlatische betrekkingen. Nederland moet voor Europa kiezen, meent Peter van Ham.Nu de oorlog met Irak in volle gang is, mag er worden nagedacht over de leidende rol van de VS in een nieuwe wereldorde. Washington heeft de VN uiteindelijk terzijde geschoven en duidelijk gemaakt dat de bestaande internationale rechtsorde verandering behoeft. President Bush luistert nu bovenal naar adviseurs die hem voorhouden dat dit Amerika's finest hour kan zijn, een moment van metamorfose waarin de verrotte Koude Oorlog-orde eindelijk wordt vervangen door een glorieuze Pax Americana. In die nieuwe orde speelt Europa geen rol van betekenis en hoeft het ook niet te rekenen op enige invloed op Washingtons buitenlands beleid. Achter het rookgordijn van de westerse waardengemeenschap heeft in Washington een neoconservatieve revolutie plaatsgevonden die de transatlantische betrekkingen op losse schroeven zet. Ook tijdens de Koude Oorlog waren de VS en Europa het vaak oneens, maar het huidige conflict is ideologisch. Amerikaanse neoconservatieven zien in 'Europa' niet langer een bondgenoot, maar een decadent en impotent continent dat zijn ogen sluit voor het kwaad in de wereld en het licht van de komende 'Amerikaanse Eeuw' niet wil zien.

Niets wijst erop dat deze neoconservatieve revolutie snel zal worden teruggedraaid. Europa zou beter moeten begrijpen wat dit neoconservatieve gedachtegoed inhoudt. Drie elementen staan centraal.

Ten eerste moet het duidelijk zijn waarom deze groep zich neoconservatief noemt. Waar conservatieven gematigd en behoudend zijn, blijken de neoconservatieven eerder radicaal en revolutionair.

Neoconservatieven zoals vice-president Cheney, minister van Defensie Rumsfeld, diens onderminister Wolfowitz, en top-adviseurs als Perle en Abrams, kunnen terugvallen op een coherente en hoogst verontrustende ideologie gebaseerd op religie, nationalisme, zwart-witdenken en een afkeer van elke vorm van liberalisme. De 'As van het Kwaad'-speech komt uit deze hoek, evenals het 'preventieve aanvalsbeleid' dat is neergelegd in de nieuwe veiligheidsdoctrine.

Waar Nederlandse politici met zorg kijken naar de erosie van de internationale rechtsorde, zien neoconservatieven vergenoegd dat dit (in hun ogen) verdorven en hopeloos ineffectieve systeem eindelijk op de schopstoel zit. Zo ziet Perle niet in waarom de VS überhaupt een VN-mandaat nodig zouden hebben, aangezien de VN merendeels uit ondemocratische landen bestaan (Forum, 22 maart).

Ten tweede zijn de neoconservatieven uit op de vernedering van Europa, niet alleen als mogelijke strategische concurrent, maar ook als politiek experiment. Waar de regering-Clinton de Europese militaire ambities aarzelend ondersteunde, ziet Washington nu elke politieke en militaire eenheid in Europa als een regelrechte bedreiging voor de Pax Americana. Rumsfelds schimpscheut over het 'Oude vs. Nieuwe Europa' past in dit beleid, aangezien het de tegenstellingen in de EU verder polariseert. Maar de neoconservatieve angst is met name dat het liberale Europese experiment een succes kan worden. De EU staat voor Cheney c.s. voor het summum van multilateralisme, postnationalisme en postmodern nihilisme. In zekere zin vormt de EU de ideologische antipode van de neoconservatieve wereldbeschouwing.

Zo is de haat tegen de 'Europese gedachte' die afstraalt van de artikelen in het tijdschrift The Weekly Standard (het lijfblad van Bush) ronduit huiveringwekkend. 'Europa' wordt geassocieerd met zwakheid, morele verdorvenheid en zelfs kwaadwilligheid. Jammer genoeg zijn dit soort schrijfsels niet langer politiek irrelevant, maar domineren ze steeds meer de retoriek en het denken in Washingtons beltway.

Ten slotte drijft de neoconservatieve ideologie op een permanent gevoel van crisis en dreiging. Dit is de belangrijkste reden waarom deze neocons na 9/11 zo snel aan invloed wonnen in Washington. Bush heeft de wereld al verdeeld in de krachten van het Kwaad en het door God gekozen Amerikaanse volk dat de plicht heeft om orde op zaken te stellen. Wie de oorlog tegen Irak afdoet als een cynisch gevecht om olie heeft het mis: het wordt gedreven door een missie om de democratie naar het Midden-Oosten te brengen en daardoor het terrorisme met wortel en tak uit te roeien. Dit van patriottisme doordesemde beleid sluit niet alleen aan op de visie en ambities van de goed georganiseerde christelijke lobby, maar ook op die van het Pentagon.

Het kan niet vaak en duidelijk genoeg gezegd worden: de VS zijn na 9/11 totaal veranderd, en dit heeft dramatische gevolgen voor hun buitenlandbeleid en de transatlantische betrekkingen. Optimisten zullen hopen dat Amerika's neoconservatieve missie conjunctureel is en dat de volgende verkiezingen weer een keurige, op Europa gefixeerde president in het Witte Huis zal brengen. Het probleem is dat ook doorsnee-Democraten zich van de neoconservatieve agenda eigen gaan maken.

Voor Europa is dit slecht nieuws. Voor Nederland betekent het eenvoudigweg dat het nu voor de keuze staat tussen transatlantische trouw óf een Europa dat zich steeds meer van de VS onderscheidt. Natuurlijk hebben beide opties zowel voor- als nadelen, maar de neoconservatieve ideologie is voor Nederland zo buitenissig, zo strijdig met de eigen idealen en belangen, dat uiteindelijk slechts de Europese optie overblijft.