VS dwingen Europa tot eigen weg

Als de nieuwe Amerikaanse regering zich als enig overgebleven supermacht blijft manifesteren, heeft Europa maar één keus: los van de VS een eigen positie opbouwen. Versterking van de Europese politieke unie en optuiging van een Europese defensie zijn dan onontbeerlijk, vindt Rob de Wijk.Afgelopen vrijdag bombardeerden de Amerikanen en Britten doelen in Irak. Het zou om een preventieve maatregel gaan, stelde president Bush. Immers, geallieerde vliegtuigen werden in de no-fly zones in het noorden en zuiden in toenemende mate bedreigd door de Irakese luchtverdediging. Er is echter meer aan de hand. De bombardementen moeten in de eerste plaats worden opgevat als een politiek signaal. Saddam Hussein wordt duidelijk gemaakt dat met de nieuwe regering niet te spotten valt. Dat past in de harde lijn die Bush ten opzichte van Irak heeft gekozen. Hij heeft tijdens zijn campagne niet voor niets zorg uitgesproken over berichten dat Saddam de installaties voor de fabricage van chemische en biologische wapens die in december 1998 waren gebombardeerd, weer opbouwt. Bovendien acht hij het onaanvaardbaar dat Irak door toenemende illegale olie-exporten steeds meer fondsen voor dergelijke militaire activiteiten krijgt.

Daarom zijn de bombardementen ook een politiek signaal naar de rest van de wereld, met name de bondgenoten. Het draagvlak voor de sancties verdwijnt. In West-Europa wordt steeds nadrukkelijker gepleit voor het opheffen van economische strafmaatregelen waar slechts de bevolking de dupe van wordt. De bombardementen moeten duidelijk maken dat Saddam nog steeds de schurk is die met harde sancties onder de duim moet worden gehouden.

Toch speelt Bush met vuur. De nieuwe president gaat te gemakkelijk voorbij aan de gevolgen van deze bombardementen voor de internationale betrekkingen. De islamitische wereld reageerde furieus en verwijt de Amerikanen te meten met twee maten. Israël wordt voor zijn optreden tegen de Palestijnen niet gestraft; Irak wel. Dit heeft negatieve gevolgen voor het vredesproces in het Midden Oosten.

De reacties van de Europese bondgenoten zijn verdeeld. Dit zet de transatlantische verhoudingen onder druk en maakt duidelijk dat de toekomst hiervan niet alleen kan worden opgehangen aan het Amerikaanse plan voor een beperkte verdediging tegen raketten ? National Missile Defense (NMD) ? en de Europese initiatieven op het gebied van het Europese defensiebeleid.

De eenzijdige Amerikaans-Britse actie van vrijdag kan niet worden losgezien van de situatie die sinds het einde van de Koude Oorlog is ontstaan. De Verenigde Staten zijn zich als enige overgebleven supermacht de afgelopen jaren steeds zelfstandiger gaan gedragen. Achteraf bezien is 1998 het keerpunt. In augustus bombardeerden de Amerikanen eenzijdig en zonder mandaat van de Veiligheidsraad doelen in Soedan en Afghanistan die in verband werden gebracht met de Saoedische terrorist Bin Laden. In december bombardeerden de Amerikanen, nu samen met de Britten Irak om Saddam Hussein te dwingen de VN-inspecteurs voor massavernietigingswapens niet te hinderen. Datzelfde jaar verhoogde het Pentagon na jaren van daling het defensiebudget. Voorts besloot de NAVO tot uitbreiding met Polen, Hongarije en Tsjechië. Het jaar daarop intervenieerde de NAVO onder leiding van de Verenigde Staten wederom zonder mandaat van de VN-Veiligheidsraad in Kosovo. Tijdens deze interventie besloot de NAVO verdere uitbreiding via het Membership Action Program mogelijk te maken. In juli 1999 werd het beginselbesluit tot NMD genomen, terwijl later dat jaar de Amerikaanse Senaat weigerde het alomvattend kernstopakkoord te ratificeren.

Deze gebeurtenissen hadden grote gevolgen voor het beeld van de VS. Niet-Westerse landen, met name Rusland en China, beschuldigen de Amerikanen samen met de bondgenoten te streven naar de uitbreiding van hun invloedsfeer. De uitbreiding van de NAVO en de militaire interventies zijn het tastbare bewijs dat dit doel met alle middelen moet en zelfs kan worden bereikt. Het Westen beschikt immers over superieure militaire macht die ver van huis kan worden ingezet. Gevreesd wordt dat als de VS door een rakettenschild worden beschermd, die militaire macht nog bruikbaarder wordt. Bovendien tonen de interventies volgens Rusland en China aan dat men niet terugdeinst voor het ondermijnen van de hoekstenen van het internationale recht als soevereiniteit en niet-inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van andere staten. Het bijkomende gevolg is dat de VN worden gemarginaliseerd, waardoor de Russische en Chinese invloed wordt uitgehold.

Ook Europese bondgenoten voelen zich in toenemende mate ongemakkelijk met het Amerikaanse unilateralisme. De interventies in Soedan, Afghanistan en Irak konden niet op algehele instemming rekenen. De NMD en het niet-ratificeren van het kernstopakkoord leidden tot de vrees voor een nieuwe wapenwedloop. Tijdens de NAVO-top van 1999 bleek verdeeldheid over de wenselijkheid van ongemandateerde interventies en het opzij zetten van de hoekstenen van het internationale recht.

In de internationale betrekkingen leidt te veel macht bij een van de spelers tot reacties bij de anderen om de balans te herstellen. Alleen zo kan speelruimte ten opzichte van de unilateraal handelende supermacht worden gecreëerd. Dit proces is in volle gang en verklaart waarom er wordt gewerkt aan een Europese defensiemacht en versterking van de Europese defensiecapaciteiten zonder dat zich een nieuwe vijand heeft aangediend. Dit verklaart ook waarom Russen en Chinezen een strategische alliantie van de grond trachten te tillen en vijf centraal-Aziatische staten, inclusief Rusland en China, als de Shanghai Five nauwe samenwerking zoeken. De voormalige Russische premier Primakov heeft de aanzet tot dit streven naar een multipolaire wereld gegeven; Poetin heeft dit onverkort overgenomen en tot regeringsbeleid verheven.

De recente bombardementen zullen dit proces versterken. De acties worden ook nu weer door een aantal bondgenoten, Rusland en China veroordeeld als schending van het internationale recht. De veroordeling door de islamitische wereld is harder dan ooit. De kritiek uit zich allereerst op de VS omdat het Verenigd Koninkrijk slechts als bijwagen wordt beschouwd.

De consequenties kunnen verstrekkend zijn. De VS en Europa kunnen verder uiteendrijven, waarbij het Verenigd Koninkrijk in een ongemakkelijke spagaat komt. De felle reacties van de islamitische wereld kunnen er toe leiden dat de verbale steun voor de intifada wordt omgezet in militaire steun. Saddam Hussein, die zich door de reacties van de islamitische wereld gesterkt weet, kan trachten de VS te treffen. Terreuraanslagen, al dan niet met gebruikmaking van biologische wapens, zijn daarvoor het meest geëigende middel. Zo lokken acties reacties uit en die betekenen niet veel goeds voor de stabiliteit van de internationale betrekkingen.

Wat valt de Amerikanen te verwijten? De presidenten Bush sr. en Clinton bleken niet in staat te zijn een visie te ontwikkelen over de gewenste wereldorde van na de Koude Oorlog en de wijze waarop de enorme economische en militaire macht hiervoor aangewend zou kunnen worden. De VS zijn er niet in geslaagd hun macht aan te wenden voor verdieping van de internationale samenwerking door versterking van internationale instituties als de VN en de OVSE. Daarbij had moeten worden onderzocht welke nieuwe rol de NAVO in dit veiligheidssysteem zou kunnen spelen. In plaats daarvan is blijkens Amerikaanse beleidsdocumenten, behoud van hegemoniale macht doel op zich geworden. Gevreesd werd dat het ontstaan van een nieuwe multipolaire wereld tot instabiliteit, onveiligheid en verlies van speelruimte in de internationale betrekkingen zou leiden. Maar er komen steeds meer aanwijzingen voor de juistheid van de stelling dat het Amerikaans unilateralisme zélf een bron van onveiligheid is.

Het heeft er alle schijn van dat tien jaar na het einde van de Koude Oorlog de effecten van de `Europese Revolutie' die werd ingeluid met de val van de Muur, in alle hevigheid zichtbaar worden. Is het laat? Koersen we aan op een wereld waarin de hegemoniale positie van de VS steeds nadrukkelijker wordt uitgedaagd door verdieping van de EU en strategische allianties, of zelfs monsterverbonden, in het Oosten? De recente actie van Bush jr. brengt deze ontwikkeling inderdaad een stap dichterbij. Daarbij komt dat Republikeinen van oudsher meer nadruk leggen op het bevorderen van het Amerikaanse belang door het unilateraal aanwenden van economische en militaire macht; de democraten zijn bereid hun belangen meer in internationaal verband te behartigen.

Het feit dat minister van defensie Rumsfeld, verklaard voorstander van een NMD, Andrew Marshall heeft gevraagd een strategische visie voor de Amerikaanse krijgsmacht te ontwikkelen past geheel in dit beeld. Een creatieve denker als Marshall zal ongetwijfeld met de aanbeveling komen om het expeditionaire karakter van de krijgsmacht te verbeteren, zodat die sneller en effectiever ver van huis kan worden ingezet. Andere voorstellen van de regering-Bush, zoals het mobiel maken van de NMD, door antiraketraketten aan boord van schepen te plaatsen is hiermee in lijn omdat zo ook de ingezette troepen beter kunnen worden beschermd. Dat aan al dit moois een nieuw prijskaartje hangt, zal gezien de sympathie van opperbevelhebber Bush voor zijn krijgsmacht ongetwijfeld geen probleem zijn. Het resultaat is evenwel dat de gesignaleerde trend verder versterkt wordt.

Als de regering-Bush niet bereid is de koers bij te stellen rest voor veel Europese regeringen maar één conclusie: verdiep de politieke unie die de EU nu reeds is en ga volle kracht vooruit met het optuigen van een Europese defensie. Geen wonder dat de Duitse defensieminister Scharping onlangs vaststelde dat door de ontwikkeling van het Europese veiligheids en defensiebeleid de EU een onafhankelijke speler wordt, die daarom los van de VS zijn politiek ten opzichte van de grootste buur, Rusland, moet bepalen. Hij heeft gelijk, maar voor degenen die vasthouden aan de transatlantische relatie zoals die tot nu toe is geweest, is dat wel even slikken.