Veel mensen kennen Armenië alleen van de verschrikkelijke verhalen over de volkerenmoord die in het begin van de vorige eeuw plaatsvond, maar er is meer aan de hand. Marina Ohanjanyan van de Alfred Mozer Stichting bezocht onlangs het land en beschrijft hieronder de gecompliceerde toestand waarin Armenië zich bevindt.
Verkiezingsstrijd
De recente verkiezingen in Georgië kregen veel media aandacht, omdat er - tot veler verrassing - voor het eerst sprake was van een democratische machtswisseling, die zonder veel problemen verliep. De parlementsverkiezingen in Armenië in mei dit jaar kregen minder media aandacht. Er was dan ook weinig te melden. Het enige wat opviel was dat er geen rellen uitbraken nadat de voorspelbare uitkomst bekend was gemaakt. Ondanks de vele klachten over het verkiezingsproces bleef het rustig in de hoofdstad Jerevan.
De heersende Republikeinse Partij van president Sargsyan behield haar machtsmonopolie terwijl haar coalitiepartner Welvarend Armenië ruim op de tweede plek eindigde. De oppositie scoorde zeer matig. In Armenië worden de presidentsverkiezingen - gepland in februari 2013 - veel belangrijker geacht dan de strijd om de parlementszetels omdat de werkelijke politieke macht hoofdzakelijk bij de president ligt. Het is de vraag of de oppositie er in slaagt een sterke tegenkandidaat in het veld te brengen om de strijd aan te gaan. In Jerevan gonst het al van de geruchten. Naar verwachting zal Welvarend Armenië een sleutelpositie innemen nu de partij heeft aangekondigd de regering niet langer formeel te steunen, maar zich evenmin wenst aan te sluiten bij de oppositie.
De oppositiepartijen klagen over manipulatie van de verkiezingen door de heersende macht en eist electorale hervormingen om het proces eerlijker te laten verlopen. De meest genoemde voorbeelden van dergelijk kiezersbedrog zijn het kopen van stemmen en het vervalsen van kiezerslijsten. Overigens is de EU van mening dat het verkiezingsproces verbeterd is in de afgelopen jaren. In het kader van de politiek van meer voor meer - meer hervormingen betekent meer EU steun - heeft Brussel onlangs extra geld voor Armenië beschikbaar gesteld.
Problemen met de buurlanden
Armenië is een klein land met een zeer gecompliceerde geschiedenis. De Armeense regering heeft te maken met langlopende problemen in de regio en een ingewikkelde geopolitieke positie. Men zou wensen dat het als een goed bestuurd land de problemen tegemoet zou kunnen treden.
De verhoudingen met buurland Azerbeidzjan zijn ronduit slecht vanwege het conflict over Nagorno-Karabakh. Deze regio vormt een enclave binnen de landsgrenzen van Azerbeidzjan, maar wordt de facto bevolkt en gecontroleerd door de Armeense minderheid. Om te voorkomen dat het conflict verder uit de hand loopt durft geen Armeense politicus het bestaansrecht van het autonome Nagorno-Karabakh ter discussie te stellen. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken wordt gezegd dat Armenië bereid is om verder te onderhandelen met Bakoe over een uitweg onder auspiciën van de OVSE en op basis van de principes die zijn geformuleerd door de voorzitters van de zogeheten Minsk Groep, bestaande uit de VS, Rusland en Frankrijk. Vertegenwoordigers van Nagorno-Karabakh zouden bij het gesprek betrokken moeten worden. Azerbeidzjan zou de voortgang van de gesprekken echter blokkeren.
Intussen is er een wapenwedloop tussen beide landen aan de gang die niet veel goeds voorspelt. De spanningen zijn onlangs opgelopen nadat Hongarije een Azeri, die in dat land een lange gevangenisstraf uitzat voor moord op een Armeniër, uitleverde aan zijn vaderland waarop deze als een held in Bakoe ontvangen werd. Voorlopig is er geen uitzicht op een oplossing van het Nagorno-Karabakh conflict maar het is te hopen dat de internationale gemeenschap er in slaagt een minimale dialoog tussen de twee landen in stand te houden en een nieuwe oorlog te voorkomen.
Alsof dit niet ernstig genoeg is, heeft Armenië ook nog een zeer verstoorde relatie met Turkije. De grenzen tussen beide landen zijn volledig gesloten. Enige jaren geleden was er sprake van een dooi tussen beide staten en werden er twee belangrijke protocollen getekend. Eén over de opening van de grenzen en één over het starten van gezamenlijk historisch onderzoek naar de Armeense genocide. Maar Ankara bedacht zich na felle protesten uit Bakoe. Ratificatie van de afspraken zal pas mogelijk zijn na een bevredigende oplossing van het conflict over Nagorno-Karabakh. Turkije koos en blijft kiezen voor de kant van het etnisch verwante Azerbeidzjan.
Kiezen tussen Moskou en Brussel?
Armenië zit niet alleen in de regio in de knel. Het land heeft ook moeite de juiste strategische geopolitieke oriëntatie te vinden. De relaties met Moskou zijn vanouds goed en het land rekent op veiligheidsgaranties van Rusland. Sinds 2002 is Armenië lid van de CSTO, de tegenhanger van de NAVO in de voormalige Sovjet Unie. Rusland wil ook graag dat het land zich aansluit bij de douane-unie met Wit-Rusland en Kazakhstan en lid wordt van de Euraziatische Unie. Op het vliegveld van Jerevan zijn de nauwe banden goed zichtbaar: verreweg de meeste vluchten gaan richting Rusland. Maar tot nu toe houdt Armenië de boot af, met als officiële reden dat het geen gemeenschappelijke grens deelt met Rusland.
Het lijkt erop dat het land niet helemaal afhankelijk wil zijn van Rusland, en toenadering zoekt tot de Europese Unie. De Armeense regering wil de betrekkingen met Brussel zoveel mogelijk intensiveren en onderhandelt momenteel over een associatieakkoord en vergaande vrijhandel. Dat lijkt de reden waarom Armenië tot nog toe pogingen van Rusland om het in te lijven bij de douane-unie afhoudt, ondanks schijnbaar hoge druk vanuit Moskou. Volgens de EU zou lidmaatschap van de Russische club niet compatibel zijn met de nieuwe akkoorden met Brussel. Naast de economische voordelen wil Jerevan ook graag nieuwe en betere visa afspraken met de EU lidstaten. Om de stemming daaromtrent positief te beïnvloeden, schaft het in 2013 eenzijdig de visumplicht voor EU burgers af in de hoop de weg vrij te maken voor visa liberalisering voor de Armeense burgers.
De EU kan in de onderhandelingen over nauwere economische samenwerking proberen Armenië te sturen in het oplossen van regionale conflicten en het verbeteren van de relaties met buurlanden.
Een betere toekomst voor de Armenen
Veel analisten zijn pessimistisch over de huidige staat van de Armeense democratie. Het land zou worden beheerst door een clan van oligarchen en monopolisten die niet bereid zijn hun macht met anderen te delen. Verandering moet van onderop komen. Maar zolang veel kiezers hun stem als handelswaar beschouwen, zal dat niet gebeuren en zal de staat van de democratie niet verbeteren. Naast een meer transparante organisatie van de verkiezingen, moet daarom ook gewerkt worden aan een mentaliteitsomslag bij de bevolking. Dit moet samengaan met bestrijding van armoede, wat vaak de reden is voor de bereidwilligheid van mensen om hun stem te verkopen. Misschien dat dan het gezegde zal opgaan dat je niet alle mensen altijd voor de gek kunt houden. Hopelijk zal Armenië er in slagen het voorbeel van Georgië te volgen en positieve stappen in haar democratische ontwikkeling.
Marina Ohanjanyan is Project Manager Eastern Europe bij de Alfred Mozer Stichting.