Barosso was bevangen door aan krankzinnigheid grenzende overmoed, of hij heeft de Eurobarometer als enige bron gebruikt, zo vermoedde Rene Cuperus na het lezen van de State of the Union. Het streven naar een federaal Europa is niets minder dan een coup waar geen enkel draagvlak voor bestaat.
In Brussel liep ik laatst één van de makers van de roemruchte Eurobarometer tegen het lijf. Zo'n frisse, jonge, talentvolle Europeaan, waarvan de hele Europawijk in Brussel krioelt. Ik vroeg haar op de vrouw af - het was een man, maar ik wil deze getuige anoniem opvoeren -, waarom de Eurobarometer toch altijd zo Europagezind uitvalt. Even uitleggen. De Eurobarometer is de Maurice de Hond van Brussel. Onder auspiciën van de Europese Commissie worden tweemaal per jaar trends in de publieke opinie in alle EU-lidstaten gemeten.
De uitkomsten van die Eurobarometer spelen een grote rol. Op vernissages in Brussel en omgeving word je er te pas en te onpas mee om de oren geslagen. ''U kunt nu wel zeggen dat er enige Europa-ontgoocheling in lidstaat Nederland bestaat, maar uit de laatste Eurobarometer blijkt dat 65% van de Nederlanders helemaal achter de Europa 2020-strategie staat''. Huh?
Ik heb wel eens gekscherend gezegd dat Europa door Karel de Grote op een verfijndere manier bestuurd werd dan door de Eurocraten vanaf hun Brusselse Olympus. Die denken aan één opiniepeiling voldoende te hebben om het draagvlak voor hun megalomane plannen in te schatten. Je kunt veel van Karel de Grote zeggen, maar die reisde alle lidstaten van zijn Keizerrijk af en sloeg steeds ergens anders zijn kamp op.
De vrouw uit Brussel - een Poolse - gaf na een paar biertjes wel toe dat bij de Eurobarometer sprake is van enige Europa-vriendelijke massage. Aan haar en haar vijf collega's worden door de verschillende Directoraten-Generaal van de Europese Commissie kant-en-klare vraagstellingen aangeleverd, en 'DG Communicatie' zorgt er bij de presentatie voor dat de tone of voice van de Eurobarometer prettig eurofiel uitvalt.
Ik moest aan die Eurobarometer denken, toen ik de recente State of the Union van Europese Commissie-voorzitter José Manuel Barroso onder ogen kreeg. Dat is de regeringsverklaring van onze ongekroonde Europese regeringsleider. Ik dacht toen ik zijn voorstellen zag: of die man is bevangen door aan krankzinnigheid grenzende overmoed, of hij heeft de Eurobarometer als enige bron gebruikt.
Alleen dan valt te begrijpen waarom Barroso, midden in de grootste crisis die Europa ooit heeft gekend, vol op het orgel gaat met de vorming van een Europese Federatie. Je moet maar durven op het moment dat mensen terecht ontgoocheld zijn door het Europese Project - al was het maar omdat een hele generatie Europese jongeren werkloos aan het raken is.
Barroso dendert in zijn rede door naar het grote ideaal van een post-nationaal Europa. Nationale staten moeten zichzelf zo'n beetje opheffen 'om de omvang en efficiëntie te bereiken die wij nodig hebben om een mondiale speler te zijn en onze waarden te behouden in een veranderende wereld. Laten we er niet omheen draaien: we zullen in de richting van een federatie van natiestaten moeten gaan.'
Deze Brusselse natte droom is niet minder dan een coup. Voor een full-fletched Europese federatie noch voor een Europese politieke unie bestaat enig draagvlak. Niet bij de nationale politieke elites - zie de verkrampte stilte in Den Haag waar het om de 'Brusselse vergezichten' gaat. Laat staan dat de bevolking hier ook maar enigszins rijp voor is. Mensen willen weliswaar geen 'NEXIT' à la Wilders. Geen Nederlandse uittreding uit de EU. Dat hebben de laatste verkiezingen aangetoond. Maar de laconieke zelfopheffing van Nederland steunt men evenmin. Schrik niet. Op de vraag 'Het Nederlands lidmaatschap van de EU is een goede zaak' in het laatst verschenen publieke opinieonderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (COB Burgerperspectieven 2012/3) - antwoordt slechts 44% van de Nederlanders bevestigend. Dramatisch is de onderverdeling van dat percentage: 67% van de hogeropgeleiden steunt het EU-lidmaatschap tegenover 37% uit de middengroepen en 26% lageropgeleiden.
Levensgevaarlijk is dan ook - zoals Adriaan Schout eerder terecht op dit Forum heeft opgemerkt - dat Barroso in zijn rede 'alle pro-Europese krachten' en 'de nationalisten en populisten' frontaal tegen elkaar opzet. Daarmee pleegt hij doelbewust een coup tegen de middelbaar- en lageropgeleiden van Europa en maakt hij van de EU een 'minderheidsproject' voor academici.
Gabriël van den Brink betoogde in NRC Handelsblad (25-9-2012) dat de Europese Unie meer en meer geteisterd wordt door twee 'kloven', een horizontale kloof tussen Noordwest- en Zuidoost-Europa (high trust samenlevingen versus traditioneel-hiërarchische samenlevingen) en een verticale kloof tussen hogeropgeleide en lageropgeleide burgers, door hem respectievelijk 'bedrijvige' en 'bedreigde burgers' genoemd. Beide contrasten ondermijnen de gemoedsrust van het Europese avontuur.
Hoe riskant is het in dat licht gezien, dat men de eurocrisis in Brussel denkt te kunnen gebruiken om door te stoten met diepere integratie en verdergaande federalisering, tegen evidente meerderheidsopvattingen van bevolkingen in? Dat kan men moedig leiderschap noemen; men kan het ook als desperate hubris betitelen.
Te bezien valt zelfs nog hoe serieus men al die ketelmuziek uit Brussel werkelijk moet nemen. Volgens Charles Grant, de goed ingevoerde directeur van het Center for European Reform, wordt de federalistische soep een stuk minder heet gegeten, dan dat hij nu wordt opgediend. Daarbij refereert hij zowel aan de rede van Barroso als aan het klassiek-federalistische rapport van de zogenaamde Westerwelle-groep, de 'reflectiegroep' van buitenlandministers onder leiding van Guido Westerwelle, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken.
In Parijs zou geen enthousiasme bestaan voor het hele idee van een politieke unie. Tekenend: naar de Westerwelle-groep had men een junior-minister afgevaardigd. Grant citeert een Franse official als volgt: ''When the EU is in crisis, the Germans have a Pavlovian reaction and call for political union, without really meaning it." Een andere key official krijgt deze tekst in de mond gelegd: "The EU spent the last decade dealing with treaty changes and institutions, when it should have been worrying about the 'Lisbon agenda' [on competitiveness] and the flaws in eurozone governance". En gelijk heeft die. Wie zit er te wachten op nieuwe institutionele spiegelgevechten en op debatten over verdragswijzigingen, welke de tegenstelling tussen Barroso's ''pro-Europese krachten'' en ''de overigen'' totaal op de spits drijven, daar waar vermoedelijk een fragiele middle ground te vinden is in het zo zakelijk-nuchter en pragmatisch mogelijk oplossen van de eurocrisis.
In het andere geval riskeert men de allergrootst denkbare politieke terugslagreactie tegen het Europees Project te ontketenen. Leve Europa!
Deze bijdrage is een uitgebreide versie van de column van Rene Cuperus in de Volkskrant, 1-10-2012. Deze tekst is op persoonlijke titel geschreven, althans geeft een dissidente opvatting binnen de PvdA weer.