Ooit was ik niet alleen journalist bij dit weekblad, maar ook leraar economie op een keurig lyceum.
Ofschoon zeker niet de allerhoogste trede van de economische wetenschap, was het lesgeven aan havo- en vwo-leerlingen toch een eerzaam genoegen – vooral als je er weer eens in geslaagd was om het model van Keynes uit te leggen en de beginselen van het geld- en bankwezen tussen de oren van rusteloze pubers te krijgen.
Professor Arnold Heertje was daarbij een onontkoombare sidekick, zijn Kern van de economie werd in grotere aantallen verkocht dan Vijftig tinten grijs nu, en het havo-aftreksel Elementaire economie beleefde misschien wel honderd drukken.
Ik weet zeker dat honderden, nee duizenden leerlingen toen hebben geleerd dat economie geen natuurkunde was maar eerder sociologie: een gedragswetenschap waarin getallen en wetmatigheden betrekkelijk zijn. Elke verstandige havo-leerling wist dat economisch beleid een gok was, die slecht kon uitpakken als mensen anders zouden reageren dan Nobelprijswinnaars voorspelden.
Het begrotingstekort laten groeien kon doping zijn voor een economie in een recessie. Jammer voor de staatsschuld, maar het nationaal inkomen zou gaan groeien, waardoor de belastinginkomsten vanzelf weer zouden kunnen toenemen en het overheidstekort op den duur zou krimpen, enzovoort. Maar er zat wel tien keer het woordje ‘als’ tussen al die redeneringen, en zelfs de minst snelle leerlingen begrepen dat het net zo goed andersom kon uitpakken. Als de economie even niet vooruit wil, dalen de belastinginkomsten ook en wordt het tekort juist groter. In elk havo-eindexamen economie zat wel de vraag: is een overheidstekort nu goed voor de economische groei, of is economische groei goed voor dat tekort? Allebei waar, was het normantwoord en bijna alle havisten voelden dat op hun klompen aan. Tot mijn stomme verbazing woedt dat debat nu binnen de mondiale economenelite.
Twee Harvard-coryfeeën, Kenneth Rogoff en Carmen Reinhart, publiceerden in 2010 het artikel ‘Growth in a Time of Debt’. Ze hadden tweehonderd jaar economisch beleid in vierenveertig landen onderzocht. Ontdaan van alle academische mitsen en maren was de conclusie dat landen met een hoge overheidsschuld een lagere economische groei vertoonden.
Let wel: het ging om een correlatie (‘associatie’ in hun eigen woorden) maar de boodschap was niet mis te verstaan. Niet stimuleren maar bezuinigen en straffe schuldvermindering was de aangewezen weg uit de ongekende crisis. Het draaipunt ligt, aldus R-R, bij 90 procent (overheidsschuld als percentage van het nationaal inkomen): landen die daarboven zitten raken steeds dieper in de put. Gepubliceerd op een moment dat de Griekse janboel in volle omvang duidelijk werd, werd het artikel een must read voor radeloze regeringen. Austerity – zuinigheid – werd het gevleugelde woord, overal ter wereld werd fiscale strengheid het onverbiddelijke medicijn tegen de 90 procent-ziekte.
Maar nu is daar plotseling twijfel over gerezen. Drie andere economen hielden het onderzoek van Rogoff en Reinhart onlangs nog eens tegen het licht en ontdekten een paar domme fouten. De twee moesten toegeven dat ze wat slordig waren geweest met coderen van gegevens maar hielden vol dat hun analyse juist was. Nobelprijswinnaar Paul Krugman, wie leest zijn columns in The New York Times niet, was steeds al argwanend geweest en deed hun onderzoekje ook nog snel even ‘dirty’ over. Hij concludeerde dat hun antwoord ‘erg, erg slecht’ was en dat de causaliteit andersom lag: als je te ‘austere’ bent, loop je kans de economie kapot te bezuinigen. Dat geldt, volgens Krugman, zonneklaar voor landen als Italië en Griekenland.
Ook de volgorde klopt niet volgens Krugman. De VS belandde na de bankencrisis in 2008 in een recessie, waarna de overheidsinkomsten in 2009 scherp daalden. De recessie veroorzaakte de groeiende schuld, niet andersom. In zijn altijd kruidige vocabulaire, stelt Krugman dat we nu dankzij een ‘Excel coding error’ van twee heiligverklaarde economen opgescheept zitten met ‘verwoeste economieën in de westerse wereld’. Natuurlijk moet je overheidsschuld niet uit de hand laten lopen, zegt ook Krugman, maar dit austerity-onderzoek heeft rampzalig uitgepakt.
Havo-leerlingen hadden dit in de jaren tachtig al lang door.
Foto: Flickr
