De relaties van de EU met Rusland – twee verschillende werelden

Bondskanselier Angela Merkel merkte deze week al op aan president Barak Obama na een telefoongesprek met president Vladimir Putin: ‘Rusland leeft in een andere wereld’. De gebeurtenissen op de Krim hebben de verschillende werelden waarin de EU en Rusland leven nog eens bevestigd. Waar Europa in een post-moderne wereld van gedeelde belangen, soevereiniteitsoverdracht en vreedzame middelen verkeert, lijkt Rusland in een zero-sum wereld te functioneren, waar rivaliteit en de macht van de sterkste de spelregels bepalen. De relatie tussen de EU en Rusland is sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw door verschillende stadia gegaan.

De EU en Rusland hebben sinds 1994 een Partnerschap en Samenwerkingsovereenkomst, die in 2007 officieel afliep, maar door onderlinge onenigheid nog steeds niet is vernieuwd. Het partnerschap wordt sinds 1999 georganiseerd naar vier, zogenaamde ‘Common Spaces’ op het gebied van (1) economie, (2) vrijheid, veiligheid en justitie, (3) externe veiligheid (inclusief crisis management en non-proliferatie) en (4) onderzoek en onderwijs. De EU wil de relatie met Rusland voornamelijk baseren op gemeenschappelijke waarden en de relatie ook verder institutionaliseren. Rusland is meer geïnteresseerd in een alliantie met de EU op het gebied van energiebelangen en ziet de EU als een belangrijke partner om de Russische economie te moderniseren en te diversifiëren. Op het moment is het belangrijkste raamwerk voor EU-Rusland relaties de in 2010 afgeslopen Partnerschap voor Modernisering. Maar ook hierin gaapt de kloof: de EU benadrukt de civil society betrokkenheid en rule of law aspecten, terwijl Rusland een pragmatische aanpak voorstaat die zo snel mogelijk de Russische economie competitief maakt. Rusland is zich de laatste jaren in toenemende mate gaan afwenden van de EU voor de gewenste modernisering en richt zich meer op de WTO en mogelijke OECD lidmaatschap.

Van alle bilaterale relaties van de EU met derde landen is de relatie met Rusland één van de meest intensieve. Zo zijn er regelmatig topontmoetingen met de Russische President, de President van de Europese Raad, de Voorzitter van de Commissie. Maar ook met de Russische regering en de Commissie; de Hoge Vertegenwoordiger Ashton en Minister van Buitenlandse Zaken Sergey Lavrov en is er tevens regelmatig overleg tussen de Political Security Committee (PSC) en de Russische Permanente Vertegenwoordiger bij de EU. De betrekkingen met Rusland hebben de EU-landen lange tijd sterk verdeeld. Vooral Litouwen en Polen staan sterk wantrouwend tegenover Russische motieven en bemoeienis, terwijl aan de andere kant van het spectrum vooral Cyprus en Griekenland vriendschappelijk ten aanzien van Rusland staan. Nederland behoorde in het verleden tot de ‘frosty pragmatists’ (naar een classificatie van Mark Leonard en Nicu Popescu), maar lijkt opgeschoven te zijn richting de ‘friendly pragmatist’ categorie. Duitsland en Frankrijk werden door deze zelfde auteurs ingeschaald als ‘strategische partners’. Voor een deel is de verdeeldheid tussen de EU-landen ook te verklaren uit de sterk wisselende afhankelijkheid van Russisch gas.

De EU-Rusland relatie is de laatste jaren sterk veranderd, vooral door de fundamentele verandering van het Rusland van Putin. Voor Putin is het belangrijkste doel is om een economische grootmacht te worden, de invloedssfeer in de voormalige Sovjet-Unie te vestigen en de interne politiek van externe invloeden af te schermen. Europa en de EU wordt door Rusland niet meer gezien als een nastrevenswaardig model. Ondertussen ontwikkelt Rusland alternatieve bondgenootschappen. De Eurasiatische Unie (sinds 1995) werd in 2009 uitgebreid tot een douane-unie met Wit-Rusland en Kazachstan. Onder waarschijnlijk stevige druk vanuit het Kremlin worden Kyrgyzistan en Armenië volgend jaar ook lid. Ook Azerbeidjan, Oezbekistan, Moldavië, Tajikistan en Oekraïne staan onder grote druk om lid te worden. Het is Putin’s doel deze Unie uit te laten groeien tot een supranationaal economisch blok, die zal kunnen rivaliseren met de EU en China.