Research

Trade and Globalisation

Op-ed

Zijn we nu weer terug in de Koude Oorlog?

06 Aug 2014 - 16:07
Ko Colijn
Source: Flickr / akalat / Cold War Submarine Memorial
Back to overview

Nog even en we moeten zelfs de rust van de Koude Oorlog opnieuw uitvinden

Meest gestelde vraag afgelopen week: zijn we nu weer terug in de Koude Oorlog?

Het veiligste en goed te verdedigen antwoord is ‘ja en nee’. De context is anders dan vijftig jaar geleden. Maar de vraag is niet slechts interessant voor geleerden die zich afvragen of de geschiedenis cyclisch is of zich vooruitwurmt, zij het soms via de beruchte stap terug. Ik denk dat het laatste het geval is, ik ben zelfs bang dat we twee stappen terug in een pre-Koude Oorlogssituatie kunnen belanden. Maar al lerende kunnen we fatale automatismen vermijden. 

Een kwart eeuw geleden woedde er een intellectueel debat tussen twee denkscholen. Eén schreef al het wel en wee der wereld (oorlog en vrede) toe aan het statensysteem. Deze wijze van organiseren heeft naast voordelen ook een nadeel: de behoefte aan veiligheid zet staten aan tot onderlinge machtscompetitie en er is helaas weinig wat hen daarin afremt. Een van de controversiële zegeningen na de Tweede Wereldoorlog was het kernwapen, dat de grote staten afhield van echte confrontaties. 
 
Die zelfbeheersing, de afschrikking als deksel op de doos van Pandora, lijkt me essentieel voor de Koude Oorlog. Zolang die deksel er is, ben ik zelfs blij met een beetje Koude Oorlog. De andere school ontkende de systeemziekte niet, maar zag toch een grote rol weggelegd voor andere krachten. Het maakt uit of landen democratisch zijn of niet, communistisch of kapitalistisch, afgelegen Zuidzee-eilanden of Midden-Europees: de bijzondere omstandigheden domineren het geijkte patroon. Ook het (kunnen) leren van oude fouten is zo’n bijzondere ontsnappingsclausule.
 
De denkstrijd is nooit definitief beslist. De Oekraïnecrisis geeft de eerste school wel een sterke duw in de rug. Het maakt blijkbaar weinig uit of de competitie ideologisch geladen is, het gaat om de verdeling van veiligheidszones tussen grootmachten, geopolitiek is terug (en nooit weggeweest, zeggen de believers er altijd bij).
 
Toch zwicht ik nog niet voor de term Koude Oorlog 2.0. In de Koude Oorlog werden gemiddeld 60 oorlogen per jaar uitgevochten, nu tussen 30 en 40. 10 à 15 oorlogen per jaar waren kleinere Oost-Westconfrontaties tussen de supermachten op zijtonelen (Angola, Midden-Amerika, Zuidoost-Azië). De VS en de Sovjet-Unie wilden het rechtstreekse armageddon vermijden en hadden de voorkeur om horizontaal te escaleren. Bewuste linkage politics: de grote oorlog koud houden door de kleinere gemoederen te verhitten. 
Als we geen overeenstemming kunnen bereiken, zijn we terug bij 1948, pre-Koude Oorlog
Toen Obama de Oekraïne-avonturen van Poetin een paar maanden geleden nog typeerde als een regionaal conflict aangestoken door een regionale grootmacht, was dat de gecodeerde boodschap dat de VS andere wereldproblemen niet met het Oekraïnevirus wilde besmetten. 
 
De onderhandelingen over het atoomprogramma van Iran, de chemische ontwapening van Syrië, de aftocht van Amerikaanse troepen uit Afghanistan over Russisch grondgebied, de samenwerking op ruimtevaartgebied en nucleaire beveiliging, zijn zaken die tot nu toe min of meer ‘gede-oekraïniseerd’ zijn gebleven. Van horizontale escalatie is nu dus nog geen sprake, maar die dreigt wel. 
 
Via het sanctie-instrument worden beleidsterreinen gepolitiseerd die het niet waren (energie, landbouw, bankwezen). De VS sneed vorige week een gevoelig terrein aan (dat al vijf jaar speelt) met de beschuldiging dat Rusland zich niet aan kernwapenverdragen houdt, en dat zet de deur open naar opzegging van oude wapenbeheersingsmechanismen en een hervatting van de oude kernwapenwedloop. Berichten over oplaaiende schermutselingen tussen Armenië en Azerbeidzjan wijzen op horizontale escalatie. Opschorting van gezamenlijke nucleaire beveiliging tussen de VS en Rusland ook. 
 
Er is geen twijfel aan de verantwoordelijke voor dit proces: Vladimir Poetin, die het leerstuk van onschendbare landsgrenzen eenzijdig opzegde. Dat leerstuk is niet hetzelfde als een zekere erkenning van invloedssferen, c.q. de status van Oekraïne als niet-NAVO-lid. Als we op dat niveau geen overeenstemming kunnen bereiken, zijn we terug bij 1948, pre-Koude Oorlog, en moeten we zelfs de rust van de Koude Oorlog opnieuw uitvinden. Koude Oorlog -1.0.