Dit zijn de vijf grote breuklijnen binnen de EU

Een Noord-Zuidschisma over financiën, een breuk tussen Oost en Noordwest over waarden, en nog drie lijnen die Europa nu verdelen.

Het zal Nederland niet meevallen om een succes te maken van het EU-voorzitterschap. Vriend en vijand in Den Haag zeggen dat het nu alleen nog maar om de vluchtelingencrisis gaat. Schengen moet behouden blijven, de buitengrenzen moeten een echte barrière worden, ‘Keulen’ moet opgelost, en binnen de EU moeten vluchtelingen eerlijk worden verdeeld. Het vluchtelingenprobleem zuigt zoveel aandacht weg, dat de duizenden ambtenaren die zich afgelopen maanden hebben voorbereid bang zijn dat ‘hun’ prioriteiten, (de vorm van telefoonopladers, verpakkingsvoorschriften van chocomelk, het kleurstofgehalte van wipkippen) kind van de rekening zullen zijn. Misschien is dat niet zo erg. Na tientallen jaren waarin Europa zich langs nijvere lijnen tot een vredige en betrouwbare marktgemeenschap heeft opgeworsteld, is nu de fase van de waarheid aangebroken. De fase waarin grote waarden en belangen op het spel staan: de veiligheid, de rechtsstaat, Europa als normatieve supermacht, het behoud van de in de wereld unieke combi van zorg en welvaart, en de eenheid van de EU zelf.

Niet dat in het Nederlandse halfjaar die kwesties even opgelost kunnen worden. Voor een van die grote issues had premier Rutte in Buitenhof alvast een disclaimer: in Polen wordt aan de vrije pers en de democratie geknaagd en daar gaan wij niet hard tegenin, maar ‘we zullen eerst eens rustig het gesprek aangaan’. De vluchtelingen gaan voor; hij liet zich terloops ontvallen dat de instroom naar nul moet worden teruggebracht. Dat zal onmogelijk zijn, de prognoses voor 2016 lopen al op tot 3 miljoen en we zullen van Turkije afhankelijk zijn of daar iets van terechtkomt. Intussen zit Nederland ook nog eens opgescheept met een belachelijk referendum over het Oekraïne-verdrag, waarvan alleen maar te hopen is dat het adjectief ‘raadgevend’ zo zuinig mogelijk zal worden geïnterpreteerd.

De grote kwesties trekken nu, zo erg was het nog nooit, vijf breuklijnen door de EU.

De eerste, bijna vergeten, is het Noord-Zuidschisma over de financiën. De eurocrisis met Griekenland komt een keer terug, Italië, Frankrijk en het Iberisch schiereiland zullen verder moeten hervormen om de begrotingstekorten niet te laten ontsporen. Italië zal de vluchtelingencrisis aanvoeren om een uitzonderingspositie te verlangen, in alle commotie over de terreurslagen heeft Hollande al hetzelfde geëist voor de defensie-uitgaven en Frankrijk zal de zwakke respons op haar oproep om Europese defensiesolidariteit gebruiken om noordelijke eisen tot begrotingsdiscipline af te wimpelen.

Het tweede schisma is Oost vs. Noordwest over waarden. Dat Oost-Europese lidstaten geen lust hebben om vluchtelingen op te nemen, is méér dan een vluchtelingenconflict, een groot symptoom van een waardenconflict tussen liberale en nonliberale democratieën.

Het derde schisma is Oost-West over veiligheid. De nieuwe lidstaten in het oosten voelen zich ernstig bedreigd door Rusland. Van de Europese bondgenoten (via de NAVO, maar ook via artikel 42-7 tot solidariteit verplicht) verwachten ze niet al te veel steun. Zeker niet nu West-Europa Rusland nodig heeft voor de oorlog tegen IS, en Zuid-Europa meer oog heeft voor de chaos in Noord-Afrika (Libië!) en hoe dat geen uitvalsbasis voor terreur en nieuwe vluchtelingengolven gaat worden.

Het vierde schisma is Zuidoost vs. Noordwest over energieveiligheid. Ingewikkeld, maar te illustreren aan het voorbeeld dat de EU de grote South Stream gaspijp van Rusland naar Zuid-Europa verbood, maar de grote North Stream gaspijp van Rusland naar Duitsland niet. Met twee maten meten, ten koste van onze economie, vindt Italië (daarin gesteund door de Pool Donald Tusk). En dan is de Brexit nog maar een kleine vijfde, een West-West schisma waarover we – om met Rutte te spreken – nog maar eens rustig het gesprek moeten aangaan.