Hoe je het beste om kunt gaan met overlopers en deserteurs

Geniet voorzichtig is de code bij een overgelopen diplomaat. Grote kans dat de propagandawinst zich tegen je keert.

Als je weer eens leest dat een hoge Noord-Koreaanse diplomaat is overgelopen of een Syrische generaal van Assad de benen heeft genomen naar de oppositie, is het altijd interessant je af te vragen of zulke cadeautjes voor de ontvangende partij er werkelijk iets toe doen. Verandert de al 63 jaar durende stand off tussen Noord- en Zuid-Korea erdoor? Geeft die generaal dat ene geheim prijs dat de troepen van Assad in het nadeel brengt? Zegt hij waar de dictator stiekem chloorgas verborgen houdt? Gaf de Russische piloot Viktor Belenko, die midden in de Koude Oorlog (1976) zijn ultranieuwe MIG-25 straaljager in Hakodate, Japan, aan de grond zette, het zetje aan de Koude Oorlog dat de Berlijnse Muur dertien jaar later liet vallen? Belenko werd met bloemen ontvangen in de VS, kreeg een goedbetaalde baan bij de US Air Force waar hij Amerikaanse piloten leerde hoe zij de MIG moesten bestrijden, en schreef een spannend boek over zijn ontsnapping.

Of het voor de wereldgeschiedenis veel uitmaakt, valt nog te bezien. Er lopen ook diplomaten of militairen in omgekeerde richting over, dus dat houdt de balans al een beetje in evenwicht. We weten er het fijne niet van. De propagandawinst die het ontvangende land boekt, moet worden weggestreept tegen de tegenmaatregelen die in het ‘verliezende’ land ongetwijfeld worden getroffen. Triomfaal vertoon is riskant, je weet niet of je het paard van Troje hebt binnengehaald. Het is beter om het overlopen zo goed en zo lang mogelijk geheim te houden, dan heb je misschien nog iets aan de kennis die de overloper meebrengt. De landing van de MIG-25 leidde meteen tot een reorganisatie van de Sovjet-luchtmacht, zodat de VS op korte termijn misschien profijt hadden van Belenko’s geheimen, maar er uiteindelijk niet veel wijzer van werden of zelfs voor meer raadsels stonden. Het kan ook tot een verslechtering van de betrekkingen leiden: de Sovjets konden minder vertrouwen op hun gewone luchtmacht en compenseerden dat misschien door een extra zwengel te geven aan hun nucleaire programma en SS-20 raketten te richten op West-Europa en het Verre Oosten.

Het recente overlopen van de Noord-Koreaanse diplomaat Thae Yong-ho, tweede man van de ambassade in Londen, is een fijn succes voor de Britse inlichtingendienst en de man zal ongetwijfeld leuke dingen verklappen over het regime van Kim Jung-un, maar dat gedraagt zich als een kat in het nauw en dreigt met vergelding – niet zelden ook tegen familieleden van de overloper.

Zo doet zich de merkwaardige situatie voor dat beide partijen vaak in hun maag lijken te zitten met zo’n affaire, de voordelen zijn tijdelijk, het gezichtsverlies kan de vijand tot een onbeheerste reactie verleiden, en propagandawinst kan zich tegen je keren als het omgekeerde zich een keer voordoet. Het resultaat is dan ook dat spektakel meestal wordt vermeden en zich in de praktijk een gedragsnorm van ongemakkelijke discretie heeft ontwikkeld. Voorzichtig genieten is de code.

Fameuze overloopgevallen vallen soms ook tegen. In 2012 dacht iedereen dat het Vrije Syrische Leger de oorlog tegen Assad wel zou winnen nadat er massale deserties uit het leger van de dictator werden gemeld. Weinig meer van vernomen. We willen nauwelijks herinnerd worden aan de ‘bewijzen’ die, iets langer geleden, Iraakse overlopers leverden voor het bestaan van massavernietigingswapens die Bush tot de dramatische interventie tegen Saddam Hoessein brachten.

Misschien heb je uiteindelijk meer aan iconische overlopers dan aan deserterende generaals en topdiplomaten. De concertpianist Youri Egorov, de turnster Nadia Comaneci, de schaker Victor Kortsjnoi, de danser Rudi Noerejev, kardinaal Jozsef Mindszenty. Om het Olympisch te zeggen: hun overlopen was publiek goud.