Waarom we juist sombere wereldleiders nodig hebben

Grote figuren als Mahatma Gandhi en Martin Luther King somberden voortdurend, maar de meeste mensen lijden juist aan teveel ‘positieve illusies’. Dat kan in de wereldpolitiek fataal zijn.

Ik ben geen lijfarts dus waag ik me slechts schuchter aan een oordeel over de hoestbuien van Hillary Clinton. Het lijkt me begrijpelijk dat een zwakke gezondheid, vooral een chronische, de potentiële leider van een land slecht uitkomt en de kiezers onrustig maakt. Hij of zij zal minder energie hebben en uren besteden aan de lichamelijke zorg die anders honderd procent aan staatszaken zouden worden gewijd. Tot zover het primaire gezond verstand. De ophef over de longontsteking van Clinton ging over het verzwijgen van haar ziekte, niet zozeer over de ziekte zelf want die gaat uiteindelijk meestal wel weer over. Dat is een afgeleide ophef, maar niet minder belangrijk. Transparantie is een heilige eis geworden – dat is pas een moderne ziekte. Een aanvechtbare conditie bovendien, want de helft van de wereldpolitiek is gediend met de kunst van het geheimhouden. Maar de vox campagni beslist dat een verzwijgende president(skandidaat) lijdt aan een mentale ziekte die hem (m/v) diskwalificeert – want hij/zij misleidt zijn onderdanen en schaadt het landsbelang.

In deze discussie speelde geen moment het argument van ‘flinkheid’ een rol. De niet-zeuren, even-doorbijtenmentaliteit die juist positief wordt gewaardeerd en iemand wellicht extra geschikt maakt voor het presidentschap. De pathologie van het zwijgen wordt in de campagnestrijd uitvergroot en de virtus van het tanden-op-elkaar geminimaliseerd. Er zijn natuurlijk grenzen aan beide. Een doodzieke president maandenlang buiten beeld houden leidt tot allerlei speculaties en kan het land verlammen. Een krasse president die tachtig jaar is en elke dag door cameraploegen omringd een halve marathon loopt en ijsbaden neemt wekt ook argwaan, waarom zet hij zijn wijsheid en ervaring niet in als wapen om zijn kwaliteit te bewijzen? De stok van Winston Churchill gaf hem autoriteit, er was niemand die zijn leiderschapskwaliteit betwijfelde door het openlijke vertoon van zijn ongemak.

Over Churchill gesproken. Uit mijn archief ‘zieke staatslieden’ viste ik de Inverse Law of Insanity. Die is beschreven door Nassir Ghaemi, hoogleraar in de psychiatrie. In The Wall Street Journal (30 juli 2011) legt hij uit waarom uitgerekend (mentaal) zieke leiders in tijden van crises boven hun normale vermogens uitstijgen. Het eerste bewijs daarvoor is overigens dubieus: Neville Chamberlain wordt opgevoerd als een uiterst degelijk en capabel man in tijden dat er niks bijzonders aan de hand was, zijn zwakte kwam pas aan het licht toen het penibel werd (1938, de Sudetencrisis). Zo weet ik er nog wel een paar, bewijzen uit het ongerijmde overtuigen niet. Maar dan komt Churchill. Die leed aan zware depressies; van hem wordt gezegd dat hij perrons meed omdat hij er niet zeker van was dat hij niet zomaar voor de trein zou springen. ‘All it takes is an instant,’ zei hij. Maar juist zijn somberheid scherpte zijn oog en geest voor gevaar. Hoe depressiever hij was, des te beter zijn oordeelsvermogen. Hij voorspelde in de jaren dertig de nazi-verschrikking en pleitte vergeefs voor verhoging van de defensie-uitgaven toen hij bij wijze van spreken dagelijks door zwarte krachten naar de perrons werd getrokken. ‘Normale’ mensen, aldus Ghaemi, lijden aan iets teveel ‘positieve illusies’, zeg maar vertrouwen in hun greep op de gebeurtenissen. Dat kan in de wereldpolitiek fataal zijn.

Grote figuren als Mahatma Gandhi en Martin Luther King somberden ook voortdurend, en Ghaemi wijst erop dat deze gemoedstoestand positief correleert met empathisch vermogen. Het onomstreden leiderschap van Gandhi en King kwam dat zeer ten goede, was wellicht zelfs voorwaarde voor hun succes. Verbindend vermogen, om het deprimerend eigentijds te zeggen.

De compulsieve opgeruimdheid van leiders als onze Mark en een herstelde Hillary baart me, deze benadering volgend, meer zorgen dan het verbindend of waarnemend vermogen van de zieken en zwaarmoedigen.