Rem Korteweg over 100 dagen Trump: ''Vooral verbaasd over de verbazing''

Dit interview is geschreven en gepubliceerd door Het Nieuwsblad. Het verscheen op 28 april 2025.

Wie nu al het heen-en-weer krijgt van wat in het Witte Huis allemaal gebeurt, zet zich maar beter schrap. "Zeker tot de tussentijdse verkiezingen eind 2026 zal het Trumpisme ongebreideld zijn gang kunnen gaan", zegt Rem Korteweg, Amerikaspecialist van Instituut Clingendael. "Is de democratie in gevaar? Dat moet nog blijken."

Rem Korteweg smult en smikkelt. En niet alleen van de paaseitjes die hij als een goede gastheer op tafel heeft gedeponeerd. Korteweg is het hoofd van het US-programma van de wereldwijd gerenommeerde denktank Clingendael. In een statig kasteel in een fraai Haags park volgt ie de esbattementen van Donald Trump en zijn regering op de voet. En dat is dus smullen. "Het is me een drukte. Elke dag is er wéér iets nieuws: een beslissing, een besluit, een idee, waar heel de wereld van opkijkt. Het houdt niet op."

Verbaast het u echt? U was een van de experts die er herhaaldelijk voor waarschuwden dat de nieuwe ambtstermijn van Trump behoorlijk stormachtig zou worden.

"Ik ben vooral verbaasd dat men verbaasd is. Alles wat hij nu doet, heeft Trump in het lang en in het breed tijdens zijn verkiezingscampagne aangekondigd. We kunnen niet zeggen dat we het niet wisten."

"De snelheid ervan blijft opmerkelijk. Als ik deze eerste honderd dagen van Trump in het Witte Huis met een woord zou moeten omschrijven, dan moet ik niet lang nadenken: chaos. Diepe chaos. Zeker de volgende twee jaar - tot de tussentijdse verkiezingen in 2026 - zullen we met z'n allen een ongeremd Trumpisme ervaren. Hij voelt zich almachtig en hij laat niet na om dat luid te verkondigen. Hij won op 5 november vorig jaar de popular vote (het aantal uitgebrachte stemmen, red.). Dat was voor de Republikeinen geleden van 2004 met George W. Bush. Hij heeft alle swing states gewonnen, hij heeft de meerderheid in de Senaat en in het Huis van Afgevaardigden. En zes van de negen rechters van het Supreme Court, de hoogste gerechtsinstantie, zitten aan zijn kant van het spectrum. Hij heeft dus alles in zijn zak. Het volk heeft hem in zijn ogen een absoluut mandaat gegeven."

Maar als je de uitslag van 5 november goed bekijkt, is zijn overwinning weliswaar totaal, maar niet zo overdonderend, toch? Hij haalde 51,3 procent. Je zou dat ook met de hakken over de sloot kunnen noemen.

"Precies. Die 51,3 procent is wiskundig een meerderheid. Je zou kunnen argumenteren dat die niet het soort almacht rechtvaardigt die hij zichzelf toe-eigent. Maar door het Amerikaanse kiessysteem (de winnaar van een staat krijgt meteen alle kiesmannen van die staat, red.) krijg je het beeld dat hij heel het land heeft veroverd. Maar zijn meerderheid is broos. Er is bij de Republikeinen echt geen overschot van stemmen in het parlement."

En toch regeert Trump als een zonnekoning, legt hij gerechtelijke uitspraken fluitend naast zich neer, deporteert hij mensen zonder proces en maakt hij advocaten en journalisten die hem niet slaafs volgen het leven zuur. Is hij de democratie om zeep aan het helpen?

"Dat is wat te sterk uitgedrukt. Hij zoekt wel de rand op. In de ideologie van Make America Great Again (MAGA) is vrijheid het allerhoogste goed. De democratie beperkt die vrijheid door zijn checks and balances, zijn controlemechanismes, en is dus op een manier een vijand. Hij daagt ze uit, maar het is nog te vroeg om te concluderen dat hij totaal lak heeft aan de democratische principes."

Hij zet wel al honderd dagen alles in rep en roer met zijn presidentiële decreten, zonder democratische controle. De ene na de andere. Het houdt niet op.

"Dat is een bewuste strategie. 'Flood the zone', een constante stroom van beslissingen en verordeningen. Op die manier passeert van alles zonder dat er tijd is om het goed te verwerken. Het maakt niet uit over welk onderwerp. DOGE van Elon Musk die overheidsambtenaren ontslaat als ze niet antwoorden op een mail, of Panama en Groenland annexeren of van Gaza een Rivièra maken tot de NAVO onder druk zetten en met de Russen aan tafel zitten, Oekraïne schofferen..."

De vraag is: is dat allemaal democratisch?

"Je kan inderdaad de vraag stellen of het democratisch is als een land wordt bestuurd door presidentiële decreten. En dan kom je sowieso bij de interpretatie van de grondwet. De Founding Fathers hebben eind 18de eeuw een grondwet geschreven waarin de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht elkaar in balans houden."

"Die scheiding der machten staat nu onder druk. De MAGA-ideologie gaat uit van unitarisme, de macht die volledig geconcentreerd is bij de president. Volgens hen is het helemaal niet ongrondwettelijk als een president uitspraken van een rechter naast zich neerligt. Want die president heeft de absolute macht en in het Witte Huis wordt bepaald wat kan en niet kan. Het is de wil van het volk, zegt hij er altijd bij."

Op de oppositiebanken blijft het intussen oorverdovend stil. Ook vreemd.

"De Democraten zijn nog altijd aan het bekomen van de nederlaag en ze zijn verlamd door die constante stroom van presidentiële besluiten met elke dag weer iets nieuws om op te reageren. Ze weten niet waar eerst kijken. Dat is ook de bedoeling van Trump."

"Er is nog altijd geen duidelijke analyse bij de Democraten over waar het aan geschort heeft. Hebben ze verloren omdat Joe Biden te lang op het pluche heeft gezeten, of omdat ze te veel hebben geluisterd naar de progressieve stemmen overal? Ze weten het niet. Ze liggen volgens mij vooral met zichzelf overhoop."

Misschien maakt Trump het hen wat makkelijker door zijn beleid. Als specialisten gelijk krijgen en er een recessie van komt, met torenhoge inflatie, dan zullen de kiezers spontaan weer naar de Democraten lopen.

"Dat weet ik nog zo niet. Er moet dan wel iets tegenover staan in die partij. Er moeten kandidaten opstaan die appelleren, die enige bekendheid kunnen genereren met het oog op 2028, wanneer een nieuwe president wordt gekozen. En er moet een plan zijn."

"De waarderingscijfers voor Trump zijn in dalende lijn bij alle kiezers die zich niet tot de harde MAGA-kern rekenen. Je zou dan denken dat die krappe meerderheid bij de tussentijdse verkiezingen in 2026 geheid zal kantelen. Maar zo eenvoudig is het niet. Wat als die recessie en/of inflatie er inderdaad komen, dat de beurzen de dieperik ingaan maar dat de economie zich nog voor die midterms herstelt en de mensen het weer beter krijgen? Dan kan Trump met een goed rapport uitpakken en blijft de meerderheid in het parlement zoals het nu is. Of wordt die nog versterkt."

De tarievenoorlog die hij ontketende, zal volgens zowat alle economen de hele wereld in een crisis storten. Is er dan niemand in zijn entourage die hem op andere ideeën kan brengen?

"Er is een reconstructie gemaakt in de Amerikaanse pers over hoe ze tot die tarieven zijn gekomen. Er zijn adviseurs geweest die hem zeiden dat het een slecht idee is. Het is een recept van vroegere tijden, die nooit meer terugkomen. Maar Trump gelooft er heilig in en slaat die raad in de wind. Tarieven zijn voor hem het ideale instrument om deals te maken. Hij is een zakenman die denkt in termen van winnaars en verliezers. Een win-win past niet in zijn woordenboek. Hij wil altijd de sterkste positie hebben aan de onderhandelingstafel. Die tarieven zijn zijn instrument."

Maar hij krabbelde wel terug na een paar dagen, toen de beurzen bloedrood kleurden. Hij drukt op de pauzeknop. Iedereen krijgt negentig dagen.

"Achteraf zeggen ze dan dat dat altijd al het plan was. Maar dat is volgens mij recht praten wat krom is. Heel doordacht is het allemaal niet. Hoezeer het ook een strategie is om iedereen te overrompelen met het ene besluit na het andere, wat de tarieven betreft, is het toch vooral chaos. De ene dag dit, de andere dat. Er zit geen groot plan achter. "

"Ik denk dat de regering-Trump zich enigszins vergaloppeerd heeft met die tarieven. Het vergt een goed begrip van hoe internationale betrekkingen werken als je heffingen wil opleggen. Je hebt er bovendien een ambtelijk apparaat voor nodig dat goed kan inschatten wat de gevolgen zijn. Maar dat ambtelijk apparaat staat nog niet op punt. Bij een regeringswissel wordt de toplaag van de ambtenarij altijd vervangen door nieuwe politieke benoemingen. Op die manier kan een president zijn beleid wat beter stroomlijnen. Maar die nieuwe top is nog niet geïnstalleerd waardoor er geen coherentie is. De administratie moet volgen in plaats van voorbereiden en kan pas achteraf bijsturen. Dan krijg je de chaos en grilligheid die we nu zien. De ene dag tarieven, dan weer niet. Dan 20 procent, of 40 en weer 10. Dat is niet het toonbeeld van een rationeel optredende overheid."

China krijgt geen negentig dagen respijt. Een importheffing van 145 procent. Maar het lijkt er niet op dat president Xi Jinping ook maar een seconde overweegt om te plooien. Waar gaat dat eindigen?

"Ik denk dat Xi uiteindelijk ook met Trump wil onderhandelen, net zo goed als Trump dat wil. Op dit moment zie je twee machtige, koppige mannen die niet voor elkaar willen onderdoen. Niemand weet hoelang dit zal duren. China staat sterk en kan het lang volhouden. Trump weet dat. Hij onderschat Xi niet. Hij weet heus wel dat dat iemand is die echt wel serieus moet worden genomen en die niet van plan is te buigen. Het is hard tegen onzacht."

Intussen probeert Europa zoete broodjes te bakken en Trump te paaien, tot op het gênante af. Is dat de goede tactiek?

"Voorlopig wel. Ik weet niet hoe het morgen zal evolueren. De EU maakt duidelijk dat het die tarieven niet accepteert en legt een pakket eventuele tegenmaatregelen op tafel, maar men probeert tegelijkertijd met de Amerikaanse administratie tot een vergelijk te komen in de pauze van negentig dagen. Alleen moeten we niet zo naïef zijn om te denken dat we die tarieven ontlopen hebben. Ze zijn uitgesteld, maar ze zullen sowieso als een zwaard van Damocles boven elke beslissing blijven hangen. We moeten ons goed realiseren dat die dreiging met tarieven niet van de baan is als er een deal is. Trump zal er altijd naar blijven grijpen als drukkingsmiddel. Ik verwacht dat we net dezelfde discussie gaan krijgen over de digitale belastingen voor Amerikaanse bedrijven in Europa of over het ophogen van het defensiebudget."

"Het belangrijkste is dat Europa met één stem moet blijven spreken. Elke Europese leider gaat best met dezelfde boodschap, anders worden we uit elkaar gespeeld. De Italiaanse premier Giorgia Meloni staat op een goed blaadje bij Trump, ze zitten ideologisch in elkaars buurt. Allemaal best. Ik zou alle paden gebruiken die er zijn om tot een vergelijk te komen. Als iedereen maar hetzelfde zegt, of dat nu Meloni is of Emmanuel Macron of Friedrich Merz. Maakt niet uit."

Wat hebben Trump en de zijnen tegen Europa? Het lijkt op haat.

"Ik denk dat Trump de EU niet snapt, of niet wil snappen. Hij vindt het geen waardige tegenstander. Xi Jinping accepteert hij omdat die net als hij een sterke man is die voor zijn land spreekt. Maar Europa is versnipperd, met zijn verschillende niveaus van bestuur en bevoegdheden. Dat past niet in zijn beeld dat je onderhandelingen doet met één land, bilateraal. Hij trekt de conclusie dat de EU vooral is gaan samenwerken omdat de landen apart zwak staan. In de wereld van Trump is wie zwak is van geen tel."

"Tegelijk is dit een kans voor Europa om de horizon te verbreden. Het staat nu al vast dat de Verenigde Staten nooit meer die betrouwbare partner zullen zijn. De EU past zich aan aan de nieuwe realiteit en wordt nu verplicht om minder afhankelijk te zijn van andere markten. Dat is niet eens slecht."

©Het Nieuwsblad/Mediahuis