Voortdurende oorlog, blijvende onzekerheid – Tijdelijke bescherming weer verlengd

De vooruitzichten in Oekraïne blijven somber. Een beloofde diplomatieke doorbraak onder druk van de Verenigde Staten blijft uit, waarmee het eerder geschetste toekomstscenario van een langdurige oorlog het meest waarschijnlijk lijkt. Of dit zal uitlopen op een impasse of op nieuwe Russische militaire successen hangt mede af van de voortzetting van Westerse steun aan Oekraïne. 

Tegelijkertijd lijkt nieuwe grootschalige ontheemding uit Oekraïne onwaarschijnlijk. De mensen die weg wilden én konden zijn grotendeels vertrokken. Toch zijn er drie mogelijke gamechangers. Hoewel deze op het moment niet waarschijnlijk lijken, is hun mogelijke impact groot. Ten eerste kan nieuwe grootschalige ontheemding veroorzaakt worden door grote Russische doorbraken in stedelijk gebied, waarbij de kans bestaat dat een aantal alsnog hun heil in Europa zoekt. Daarnaast is er onzekerheid over de situatie na eventuele opheffing van de noodtoestand in Oekraïne. Als de noodtoestand wordt opgeheven bij een (duurzaam) staakt het vuren terwijl de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) nog in de huidige vorm bestaat, biedt dit een window of opportunity voor mannen die wegens dienstplicht het land nu niet mogen verlaten. Tot slot kan de mogelijkheid van grootschalige elektriciteitstekorten door aanvallen op de infrastructuur in de winter voor onleefbaarheid en dus migratie zorgen. Dit risico is onlangs echter wel afgenomen.

Figuur 1: Factoren van invloed op migratie-intenties en terugkeermogelijkheden

Ook bij een relatief gunstig scenario zal terugkeer voorlopig beperkt blijven. Los van de veiligheidssituatie speelt economisch perspectief hierbij een grote rol – vooral gezien het feit dat een toenemend aantal ontheemden werkt en integreert in hun gastland. Dat terugkeer op grote schaal voorlopig niet tot de mogelijkheden behoort, wordt in Europa breed erkend. De RTB werd dan ook met nog een jaar verlengd (tot 4 maart 2027), ondanks de juridische bezwaren. Tegelijkertijd wordt op Europees niveau gewerkt aan een langere termijnstrategie. Dit omvat alternatieve verblijfsstatussen en ondersteuning bij (geleidelijke) terugkeer wanneer mogelijk. 

Verschillende lidstaten maken de overgang naar een andere status al mogelijk. De grote animo hiervoor, samengenomen met de toename in asielverzoeken van ontheemden uit Oekraïne, toont de wens van velen tot een meer permanent verblijf. Om te voorkomen dat asielsystemen verder onder druk komen te staan worden lidstaten door de Europese Commissie dan ook aangemoedigd alternatieve verblijfsstatussen open te stellen. Lidstaten staan hier, mede door de grote arbeidsmarktparticipatie van deze groep, positief tegenover. De kans op doormigratie met als doel een alternatieve status te verwerven in een ander land dan waarin iemand is opgevangen is vooralsnog klein, gezien meerjarig verblijf in het opvangland vaak als voorwaarde geldt. Ook wordt de aantrekkelijkheid van ‘statusshoppen’ kleiner naarmate het verblijf langer voortduurt, er is dan immers al geïnvesteerd in de integratie. Dit kan veranderen als de Richtlijn (vervroegd) ten einde komt en mensen geen mogelijkheden meer hebben in het gastland. Een risico bij de overgang van de RTB naar alternatieve statussen is dat kwetsbaren die niet via werk en economische onafhankelijkheid een status kunnen verkrijgen tussen wal en schip vallen. Als een onevenredig groot deel van de ontheemden die afhankelijk zijn van sociale voorzieningen terugkeert, zal dat een zware druk op Oekraïne leggen.

Lees het rapport.

Figuur 2: Factoren van invloed op doormigratie binnen de EU