Een geopolitieke buienradar voor bedrijven is nu echt onmisbaar

Deze opinie verscheen in het FD op 8 mei 2025. Maaike Okano-Heijmans, Diederick van Wijk en Rem Korteweg schreven mee aan het boek Impact van de Geopolitiek.

Het lijkt elke dag raak: je slaat de krant open, en de hele bedrijfsstrategie kan alweer de prullenbak in. Geopolitieke verhoudingen veranderen in rap tempo, wat leidt tot zorgen in de bestuurskamers. Gelukkig zijn er voorbeelden over hoe om te gaan met een stormachtig geopolitiek klimaat.

Van Donald Trumps importheffingen tot het conflict in het Midden-Oosten, elke dag worden we geconfronteerd met nieuws over de grillen van de internationale politiek.

Deze geopolitieke schokken zijn voelbaar, op de beurs en in de bestuurskamers. De huidige internationale omgeving waarbinnen bedrijven opereren is turbulent, maar dat is niet per se reden voor paniek. Bedrijven doen er beter aan om de bredere ontwikkelingen in het oog te houden, naast rekening houden met het dagelijkse tumult op de voorpagina’s.

Daaruit kunnen ze lessen trekken, om zo de weerbaarheid ten opzichte van geopolitieke turbulentie te vergroten.

Weer of klimaat?

Het afgelopen jaar voerden wij gesprekken met verschillende Nederlandse multinationals om te begrijpen hoe zij met geopolitiek omgaan. Voor veel van hen staat het onderwerp pas sinds enkele jaren écht op de agenda. De aanleiding was vaak een incident, conflict, sanctie of handelsbeperking waarop ze wel móésten reageren.

Geopolitiek wordt zo vaak tot een bedreiging van de bedrijfscontinuïteit of omzet gereduceerd, terwijl geopolitieke veranderingen ook kansen bieden. Concreter nog: een goede voorbereiding én kennis van geopolitiek staan aan de wieg van snelle respons en weerbaarheid.

Het moge duidelijk zijn dat de huidige geopolitieke omgeving turbulent, veranderlijk en verraderlijk is. Wat dan helpt is om een onderscheid te maken tussen twee niveaus waarop het speelt: het geopolitiek weer – de plotselinge stormen – én het geopolitieke klimaat. Dat zijn de langjarige, meer structurele veranderingen in de wereldpolitiek.

‘Het geopolitieke weer is soms grillig; het geopolitieke klimaat omvat juist jarenlange ontwikkelingen’

Het geopolitieke weer is soms grillig: een abrupt importverbod of een verkiezingsuitslag kan een markt ontwrichten. Zie de grote onzekerheid rond Trumps heffingen. Of er laait een conflict op, waardoor grondstoffenprijzen omhoogschieten, toevoer wordt belemmerd, en productielocaties of medewerkers zelfs fysiek worden bedreigd. Ook leidt geopolitiek soms tot spanningen op de werkvloer – zeker met een internationaal personeelsbestand. Hier helpen crisisplannen, flexibiliteit en veerkrachtige operaties, maar een bedrijf is dan bijna altijd in de reactiemodus. De vergelijking met het weer is daarom makkelijk gemaakt: het regent, je pakt een paraplu. Het stormt, je blijft binnen.

Het geopolitieke klimaat omvat daarentegen krachten die jaren of decennia spelen. Zoals de opkomst van een nieuwe grootmacht, de terugkeer van invloedssferen of de ontwikkeling van het cyberdomein. Die langetermijntrends vragen structurele aanpassingen in het verdienmodel en de strategie van bedrijven, net als landen besluiten om als reactie op klimaatverandering de dijken te verhogen, activiteiten naar een hogergelegen gebied te verplaatsen of misschien zelfs een nieuwe economie te ontwikkelen.

Scenario’s ontwikkelen

Door terug te kijken naar het verleden kunnen bedrijven leren hoe én waarom het geopolitieke klimaat verandert, en hoe andere bedrijven met geopolitiek onstuimig weer zijn omgegaan. Ter lering en inspiratie, een duik in de ervaring van twee bedrijven die geopolitieke ontwikkelingen nauwgezet volgen en het – op heel verschillende wijze – inbedden in de bedrijfsvoering: maritieme dienstverlener en baggeraar Koninklijke Boskalis, en het Havenbedrijf Rotterdam.

Met activiteiten in ruim 80 landen ervaart Boskalis constant geopolitieke risico’s. Toch ziet het bedrijf deze risico’s niet uitsluitend als bedreiging. Boskalis combineert een fingerspitzengefühl op de korte termijn met strategisch langetermijndenken. Elke drie jaar ontwikkelt het bedrijf uitgebreide en uiteenlopende scenario’s die rekening houden met megatrends als de energietransitie, bevolkingsgroei en veranderende patronen in de wereldhandel. Deze scenario’s worden uitgewerkt in regionale plannen en verder geanalyseerd waar risico’s liggen. De raad van bestuur bespreekt elk kwartaal tientallen strategische projecten, om zo continu zicht te houden op geopolitieke uitdagingen én kansen.

Bij risicovolle operaties, zoals het project in Jemen in 2023 waarin een oude olietanker ontmanteld moest worden vlak bij een oorlogsgebied, ontwikkelde Boskalis maandenlang veiligheidsprotocollen, inclusief evacuatiestrategieën. Tijdens de Russische inval in Oekraïne werd duidelijk hoe geopolitiek ook kansen kan bieden voor het bedrijf. De snelle verschuiving weg van gas via pijpleidingen naar lng-import via zee en offshore wind leidde voor Boskalis tot extra opdrachten.

Van kans naar dreiging

Het Havenbedrijf Rotterdam biedt juist weer een voorbeeld van anticiperen op geopolitieke klimaatverandering.

Toen China in 2001 toetrad tot de Wereldhandelsorganisatie (WTO) werd dat vooral gezien als economische kans. Vooruitlopend op de verwachte bloei van de wereldhandel, breidde de haven uit, onder meer via de Tweede Maasvlakte. Nauwe samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven maakte dit mogelijk.

Later veranderde het klimaat. De economische afhankelijkheid van China nam toe en de invloed van de autocratisch geleide grootmacht werd steeds meer als een dreiging gezien. Voor de haven werd dit onder meer zichtbaar in de gecoördineerde overname van de Griekse haven Piraeus door het Chinese Cosco in 2014. Het perspectief op China’s invloed op Europese infrastructuur werd negatiever.

De strategie vanuit het Havenbedrijf Rotterdam werd toen bijgesteld: minder afhankelijkheid van Chinese partijen en meer aandacht voor eigendomsstructuren van huurders in het havengebied. Interne checks op geopolitieke risico’s zijn nu standaard in het screeningproces op investeringen in de Rotterdamse haven.

Tegelijkertijd kijkt het havenbedrijf vooruit. De oorlog in Oekraïne kwam ook in Rotterdam aan als een schok. Rigoureus moest Europa van Russische olie en gas af, dat vaak via de haven werd aangevoerd. Door de centrale rol in de Europese energievoorziening wil de haven nu bijdragen aan de opbouw van veilige, duurzame importketens. Projecten rond waterstof, in samenwerking met landen als Namibië, Brazilië en Australië, helpen bij het diversifiëren van aanvoerroutes én toekomstbestendig maken van de haven.

De lessen van het energieconflict met Rusland zijn hier duidelijk voelbaar: nieuwe energie-infrastructuur moet robuust, gediversifieerd én geopolitiek veilig zijn.

Structureel anticiperen

Wat we uit deze twee voorbeelden leren, is dat acties van bedrijven anders zijn naarmate ze reageren op geopolitiek stormachtig weer, of een veranderend geopolitiek klimaat. Het één vergt de capaciteit om snel en flexibel te kunnen reageren, het ander vergt structureel anticiperend vermogen. Omgaan met geopolitiek klimaat en geopolitiek weer mag geen ad hoc reactie blijven, maar moet structureel verankerd zijn in bedrijfsstrategieën.

Ten eerste moeten bedrijven structureel investeren in kennis over geopolitieke trends en gebeurtenissen, en dit actief verspreiden binnen de organisatie – niet alleen in de bestuurskamer. Ten tweede: ontwikkel en oefen scenario’s waarin verschillende geopolitieke omstandigheden worden doorgedacht. Zo wordt duidelijk hoe gebeurtenissen het bedrijf kunnen raken en welke reacties effectief zijn. En als laatste moeten bedrijven gebruikmaken van de lessen uit eerdere crises en kantelpunten, om strategieën bij te stellen.

Urgentie is vereist

De Nederlandse economie is afhankelijk van een open handelssysteem. Maar toeleveringsketens staan onder druk door conflicten en politieke instabiliteit en doordat de internationale economische verknooptheid – fysiek én digitaal – gebruikt wordt als onderdeel van geopolitieke concurrentie. Het vergroot de kans op verstoringen van ketens, protectionistisch beleid en het herschikken van markten.

Bedrijven opereren vaak reactief. Ze delen hun zorgen liever niet, bang voor reputatieschade of politieke gevoeligheden. Juist daarom zijn heldere, interne processen en scenario-denken belangrijk.

Er is een structurele verandering nodig in de dialoog tussen overheid en bedrijf. Overheden reageren op geopolitieke ontwikkelingen – of jagen ze aan – en scheppen zo de kaders waarbinnen bedrijven opereren. Om weerbaar te zijn in deze nieuwe realiteit is een regelmatig strategisch gesprek tussen overheid en bedrijf noodzakelijk. Het recent opgezette Semicon Board NL, voor overleg tussen overheid en halfgeleiderssector, is een stap in de goede richting en verdient navolging.

Een gevoel van urgentie is onontbeerlijk. Verworvenheden van de afgelopen decennia – de almaar verdergaande globalisering en een relatief vreedzame omgeving waarbinnen Nederlandse bedrijven gedijen – zijn geen vanzelfsprekendheden meer in het huidige geopolitieke klimaat. Dat hoeft niet altijd negatief uit te pakken, zolang je de lessen uit het verleden kent, de grote ontwikkelingen ziet en je plaats daarin kunt inschatten.

Wie zijn geopolitieke buienradar goed afstelt, repareert het dak als de zon schijnt en blijft droog wanneer het plenst.