Geen weg terug? Oekraïense ontheemden tussen hoop en realiteit
- Het diplomatieke offensief van de VS is vastgelopen; een langdurige uitputtingsoorlog in Oekraïne blijft het meest waarschijnlijke scenario
- Grootschalige terugkeer van ontheemden is voorlopig onrealistisch
- De Europese plannen voor een ‘exitstrategie’ uit de tijdelijke bescherming leveren nog nauwelijks nieuwe verblijfsstatussen op
- De meeste landen proberen ontheemden vooral over te laten stappen naar gewone (werk)vergunningen, ondanks dat een groot aantal ontheemden zich aan de onderkant van de arbeidsmarkt bevindt
- Daardoor dreigt een risico voor kwetsbare groepen die niet aan de economische voorwaarden van zulke vergunningen voldoen. Zij kunnen besluiten een asielaanvraag in te dienen als terugkeer onmogelijk blijft
De sombere realiteit en de uitgestelde keuze
De hoop op een diplomatieke doorbraak onder Amerikaanse druk lijkt vervlogen. Het front in Oekraïne is relatief stabiel, maar dit maskeert een intense uitputtingsoorlog. Rusland intensiveert zijn luchtaanvallen, met name op kritieke energie-infrastructuur, terwijl het Oekraïense economische herstel afvlakt.
Hoewel nieuwe massale ontheemding onwaarschijnlijk lijkt, blijven er 'gamechangers' die het beeld kunnen veranderen. Dit zijn onder meer grote Russische doorbraken in stedelijk gebied, een instabiele wapenstilstand die de Oekraïense noodtoestand opheft (waardoor mannen het land kunnen verlaten), of een ramp met de energievoorziening of een kerncentrale.
Figuur 1: Factoren van invloed op migratie-intenties en terugkeermogelijkheden
Van tijdelijke bescherming naar een permanente toekomst?
De EU erkent dat een terugkeer op korte termijn onrealistisch is en heeft de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) verlengd tot maart 2027. Tegelijkertijd bereidt men zich voor op de lange termijn. De Europese Raad moedigt lidstaten nu aan om een transitie voor te bereiden van de RTB naar alternatieve, nationale verblijfsstatussen.
Verschillende lidstaten, zoals Tsjechië, Polen en Oostenrijk, hebben al speciale routes opgezet. De wens onder ontheemden voor een stabielere status is groot; dit blijkt ook uit een toename van asielaanvragen in sommige landen, als alternatieve route naar zekerheid.
Het risico op "statusshoppen" of doormigratie tussen EU-landen is vooralsnog klein. Mensen zijn vaak al geïntegreerd en de nieuwe statussen vereisen meestal een meerjarig verblijf in het gastland. Het voornaamste risico is dat er een tweedeling ontstaat: zij die economisch zelfredzaam zijn en een nieuwe status kunnen krijgen, en een kwetsbare groep die dat niet kan. Als deze laatste groep onevenredig zwaar op terugkeer is aangewezen, legt dit een zware druk op het door oorlog geteisterde Oekraïne. Voor hen blijft wel de mogelijkheid bestaan om asiel aan te vragen – iets wat, ondanks pogingen van lidstaten om dit te beperken, steeds vaker gebeurt.
Figuur 2: Factoren van invloed op doormigratie binnen de EU
Authors
External authors
Related
See all
De strijd om Oekraïne en zijn ontheemden
