Iran na Khamenei: wat staat Europa te doen?

Wat als ayatollah Ali Khamenei morgen verdwijnt? Die vraag wordt in Europa meestal vooruitgeschoven. Te ingewikkeld, te onzeker, te ver weg. Maar precies dat uitstel is een risico, zegt Iran-kenner Shermin Amiri. Want Iran staat aan de vooravond van een machtswisseling, en de manier waarop die overgang zich voltrekt, zal Europa direct raken.

In zijn invloedrijke analyse ‘The Autumn of the Ayatollahs’ schetst Iran-expert Karim Sadjadpour vijf plausibele scenario’s voor Iran na Khamenei.  Deze lopen uiteen van autoritair nationalisme naar Russisch model, pragmatische autocratie zoals China, verregaande isolatie à la Noord-Korea, militaire dominantie door de Revolutionaire Garde vergelijkbaar met Pakistan tot populistisch autoritarisme met verkiezingen zonder echte keuze zoals in Turkije. Elk scenario is historisch herkenbaar. Maar ze hebben één ding gemeen: geen ervan is structureel in het belang van de Europese Unie.

Dat maakt de vraag urgent of het Europese Iran-beleid – dat nu grotendeels rust op sancties, afschrikking en morele afstand – nog volstaat. Op basis van de laatst verifieerbare gegevens van juni 2025 stond Iran toen dichter bij een nucleaire doorbraak dan ooit.  Volgens het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) beschikte het land over aanzienlijke hoeveelheden uranium verrijkt tot 60 procent, terwijl de zogenoemde “break-out time” was teruggebracht tot hooguit enkele weken. 

Wat deze situatie sinds de Amerikaanse militaire aanvallen op Iraanse nucleaire infrastructuur heeft veranderd, is vooralsnog onzeker. Door beperkte inspectietoegang, Iraanse restricties op monitoring en het uitblijven van volledige onafhankelijke verificatie is niet vast te stellen in hoeverre verrijkingscapaciteit en voorraden duurzaam zijn aangetast. Juist deze combinatie van eerdere nabijheid en huidige onduidelijkheid vergroot het strategische risico. 

Lees deze opinie verder bij ons magazine, de Clingendael Spectator