Nederlanders één in vrees voor hybride dreigingen en oorlog te midden van voortdurende grote verdeeldheid
- Vrees voor hybride dreigingen en oorlog brengt Nederlanders bijeen
- De meeste Nederlanders steunen bescherming tegen deze dreigingen en willen investeringen in weerbaarheid en zelfredzaamheid
- Dreigingspercepties over migratie, klimaat en democratie verschillen sterk, maar de wens om voorbereid te zijn op klimaatverandering is breed gedeeld
- Ruim 20% van de Nederlanders ziet de politieke overtuigingen van andere Nederlanders als de grootste bedreiging uit vrees voor partijen die uitsluiten op basis van religie en ras
- De inzet van ontwikkelingshulp voor Nederlandse belangen en herinvoering van grenscontroles worden met nog weinig enthousiasme ontvangen
Read the English version of this alert here.
Tussen hoop en vrees
Sinds 2022 peilt Instituut Clingendael jaarlijks welke internationale ontwikkelingen Nederlanders het meest hoopgevend vinden en welke het meest bedreigend. Opvallend in de editie van 2025 is: oorlogsdreiging brengt Nederlanders bijeen. Niet alleen delen zij vrees voor hybride dreigingen en oorlog, maar ook zijn ze één in hun hoop op meer weerbaarheid en inzet op een duurzame wapenstilstand tussen Oekraïne en Rusland. Gebeurtenissen, media-aandacht voor cyberaanvallen, hybride en militaire dreigingen, en speeches van politieke leiders zoals NAVO secretaris-generaal Mark Rutte waarin hij opriep om een noodpakket in te slaan hebben indruk gemaakt.
De houdingen van Nederlanders zijn in twee steekproeven van ruim 4000 respondenten in december 2024 gepeild. Hen is gevraagd een cijfer te geven aan de impact op de veiligheid en welvaart van Nederland (op een schaal van 0–10) van een groot aantal ontwikkelingen, als deze ontwikkeling zich daadwerkelijk zou voordoen. Op basis van de gemiddelde impactscore die respondenten aan de ontwikkelingen hebben gegeven zijn een dreigingshiërarchie en een hiërarchie van de hoop opgesteld. Ook is respondenten gevraagd of ze het aannemelijk vinden (met een waarschijnlijkheid die groter is dan 75%) dat deze ontwikkeling zich binnen vijf jaar voordoet.
Net als in de peilingen van de afgelopen drie jaar blijkt dat Nederlanders diep verdeeld zijn over internationale ontwikkelingen. Deze breuklijn hebben wij in het Clingendael survey-onderzoek geconceptualiseerd als die tussen de mensen die een groot belang hechten aan grenzen en nationale eigenheid versus de mensen die dat niet doen, ook wel Somewheres en Anywheres of nationalisten en globalisten genoemd.
''De vorige verkiezingen in Nederland gingen vooral over migratiedreigingen. Het lukte de PVV, maar ook NSC en BBB om daar goed op in te spelen. Als je kijkt naar wat mensen nu het meest bedreigend vinden, zouden volgende verkiezingen vooral over oorlog en vrede moeten gaan,'' - Clingendael-directeur Monika Sie in Het Financieele Dagblad
Angst voor oorlog toegenomen
In 2025 is er evenwel te midden van grote verdeeldheid ook stevige consensus over het dreigende karakter van een aantal ontwikkelingen en over de manier om met die uitdagingen om te gaan. Die overeenstemming betreft hybride dreigingen en oorlogsdreiging. De door de Nederlanders meest bedreigend geachte ontwikkelingen zijn cybersabotage en fysieke sabotage van vitale infrastructuur. Die staan op posities 1 en 2 van de dreigingshiërarchie. Op posities 3, 4 en 5 staan verschillende vormen van oorlogsdreiging: betrokkenheid bij een oorlog omdat een Europese lidstaat of een NAVO-bondgenoot wordt aangevallen, betrokkenheid bij een kernwapenoorlog, en zorgen over de ontoereikende militaire capaciteit van Europa (zie tabel 1 in het rapport). De top-4 van deze meest bedreigende ontwikkelingen zit zowel bij de Somewheres (zie tabel A in de bijlage van het onderzoek) als de Anywheres (zie tabel C in de bijlage van het onderzoek) in hun top-15. Het gaat bovendien om bedreigingen waar meerderheden, 54 tot 72%, van menen dat zij waarschijnlijk binnen vijf jaar gebeuren, met uitzondering van een kernwapenoorlog, die door 18% van de respondenten waarschijnlijk wordt geacht binnen vijf jaar. Een kernwapenoorlog scoort hoog in deze rangorde omdat mensen denken dat de impact desastreus zou zijn, waarbij het overigens opmerkelijk is dat één op de vijf Nederlanders vreest dat er waarschijnlijk binnen vijf jaar een kernwapenoorlog komt.
