Tijdelijk ontheemd of definitief vertrokken?

De dilemma’s van Oekraïense ontheemden

By Anouk Pronk, Marina Ohanjanyan, Julia Soldatiuk-Westerveld , + 1

Download rapport

Poolse vrijwilligers koken soep in een wijk in Kyiv waar de stroom en verwarming zijn uitgevallen na Russische aanvallen op de civiele infrastructuur, 3 februari 2026. ©Reuters

In het kort

De sombere vooruitzichten voor de winter in Oekraïne zijn uitgekomen, met gerichte aanvallen op Oekraïense vitale infrastructuur
Hoewel het aantal mensen dat hierom het land heeft verlaten beperkt is gebleven, blijft terugkeer voor velen nog geen optie
Ook de beperkte gereedheid van EU-lidstaten voor het einde van de Tijdelijke Bescherming maakt dat een nieuwe verlenging na maart 2027 niet uitgesloten is
Terugkeerintenties blijven laag. Naast veiligheid is perspectief op werk en onderwijs in het gastland bepalend
In Nederland blijft huisvesting een uitdaging voor langer verblijf

De oorlog in Oekraïne gaat zijn vijfde jaar in. Beide partijen lijken op korte termijn over voldoende voortzettingsvermogen te beschikken om de oorlog voort te zetten.

Rusland bleek niet in staat significante doorbraken te forceren op het slagveld, maar zette wel in op verhoogde aanvallen op met name de Oekraïense vitale infrastructuur. Hoewel hiermee de sombere verwachtingen voor de afgelopen winter leken uit te komen, hield Oekraïne wel stand, zij het met aanzienlijke financiële en militaire steun vanuit het Westen. Recentelijk zette Oekraïne zelfs een tegenoffensief in, en wist aanzienlijke hoeveelheden terrein terug te veroveren, waardoor de algehele Russische terreinwinst sinds 2022 erg beperkt is gebleven. Ondanks enkele pieken in de aantallen grensoversteken, lijkt de migratie lager te zijn gebleven dan verwacht, en kwamen er geen uitzonderlijk grote aantallen nieuwe ontheemden richting Europa op gang.

Een verlenging van de RTB is nog niet uitgesloten, al dan niet onder andere voorwaarden. De situatie in Oekraïne geeft immers geen reden om significante terugkeerbewegingen te verwachten en alternatieve statussen voor een situatie post-RTB blijven achter. Alleen Nederland en Polen hebben hun plannen voor een terugvaloptie voor alle ontheemden in hun land aangekondigd. Verder breiden landen vooral opties voor werkende ontheemden uit – waar in toenemende mate gebruik van wordt gemaakt. In Nederland gebeurt dit nog weinig. Blijven verdere terugvalopties achterwege, dreigen meer kwetsbare ontheemden tussen wal en schip te raken.

Ippolitova et al., “Ukrainian refugees,” CES, 26 februari 2026, p. 46.

De terugkeerintenties van Oekraïense ontheemden blijven over het algemeen laag, vooral in landen die verder weg liggen van Oekraïne. Meer dan het voorzieningenniveau of status is vooral het toekomstperspectief op onderwijs en werk bepalend voor de wens om te blijven. Het verschil in inkomen voor en na vertrek weegt hierbij zwaar. Voor verblijf in Nederland vormt betaalbare huisvesting een belangrijk obstakel; veel ontheemden willen blijven, maar zien de woningmarkt als grootste belemmering. Tot slot vraagt toekomstig terugkeerbeleid om maatwerk. Factoren als familiesamenstelling, herkomstregio, leeftijd en mate van arbeidsmarktintegratie zijn bepalend voor de mogelijkheden voor een veilige en duurzame terugkeer