Research
Articles
'Zwarte gaten' in de internationale gemeenschap en de krijgsmacht
Falende staten
Falende staten vormen tegenwoordig echter niet alleen een bedreiging op nationaal niveau. Zo schreef de Amerikaanse professor Rotberg van de Harvard Universiteit naar aanleiding van de terroristische aanslagen in New York en Washington: "falende staten bedreigen de stabiliteit in de wereld omdat nationale regeringen de voornaamste bouwstenen van de internationale samenleving zijn. Internationale veiligheid gaat ervan uit dat staten de interne veiligheid handhaven en buiten hun grenzen de gevaarlijke verspreiding van anarchie proberen te beperken. Het gemak waarmee internationale terroristische netwerken zich weten te nestelen in landen waarin een centraal gezag afwezig is, kwam pijnlijk aan het licht". Wanneer is er sprake van een falende staat? Volgens de Adviesraad Internationale Vraagstukken in haar advies "Falende staten: een wereldwijde verantwoordelijkheid" gaat het om een staat die "niet bij machte is (grote delen van) zijn grondgebied te beheersen, noch de veiligheid van zijn burgers te garanderen, aangezien hij zijn monopolie op geweld verloren heeft; niet langer in staat is de interne rechtsorde te handhaven, zijn bevolking geen openbare diensten meer kan leveren noch de voorwaarden daartoe kan scheppen". Maar in een toenemend interdependente wereld raakt het falen van staten vaak ook andere landen en burgers die elders leven. Door diverse grensoverschrijdende effecten, zoals wapenhandel en vluchtelingenstromen, kunnen conflicten in falende staten de regionale stabiliteit en veiligheid in gevaar brengen. West-Afrika en de Hoorn van Afrika zijn hier welsprekende voorbeelden van. Maar falende staten kunnen ook de mondiale veiligheid en vrede in gevaar brengen. Falende staten vormen vaak een toevluchtsoord voor criminele organisaties die zich met teelt en smokkel van drugs of met mensensmokkel inlaten. Ook fungeren zij soms als uitvalsbasis voor terroristische netwerken, die hun invloed in beginsel over de gehele wereld kunnen doen gelden, zoals Afghanistan ons heeft geleerd.
Oorzaken
Er liggen verschillende oorzaken aan het falen van een staat ten grondslag. Zo kunnen bepaalde gegeven beperkende omstandigheden het functioneren van een staat moeilijk maken. Voorbeelden zijn een ongunstig klimaat, karige bodemgesteldheid, een eenzijdig en kwetsbaar exportpakket en gebrekkige economische ontwikkeling. Staten kunnen ook falen omdat de instituties van de moderne staat, veelal geïmporteerd en van buiten opgelegd, niet willen wortelen in een niet-westerse culturele omgeving die nog gekenmerkt wordt door patroon-cliënt verhoudingen. Deze gegeven omstandigheden en bet spanningsveld tussen de oorspronkelijke en geimporteerde instituties maken de staat vaak kwetsbaar en vatbaar voor intern en extern misbruik. Intern misbruik kenmerkt zich vaak door ongebreidelde zelfverrijking door leidende overheidsfunctionarissen (denk aan president Mobutu van het vroegere Zaïre) en vriendjespolitiek. Maar ook derden kunnen misbruik maken van de situatie en voor weinig geld grondstoffen bet land uitvoeren of een levendige wapenhandel drijven. Een recente studie van de Amerikaanse Carnegie Endowment for International Peace heeft een ranglijst gepubliceerd van 60 zwakke en falende staten. De ranglijst geeft de mate van kwetsbaarheid van een land voor gewelddadig intern geweld weer. Deze lijst is gebaseerd op 12 sociale, economische, politieke en militaire indicatoren (zie www.fundforpeace.org). De Ivoorkust heeft de twijfelachtige eer als eerste op de lijst te staan, gevolgd door de Republiek Congo, Soedan, Irak, Somalie, Sierra Leone, Tsjaad, Jemen, Liberia en Haïti.
Bestrijding
Aangezien bet falen van staten voortkomt uit een samenstel van oorzaken is voor bet bestrijden ervan een geïntegreerd beleid vereist, waarbij ontwikkelingssamenwerking, politiek, diplomatie, economie en defensie betrokken dienen te zijn. Welke rol kunnen militairen spelen in de problematiek van falende staten? Indien een falende staat diep in verval is geraakt met grootschalig lijden, grove schendingen van de mensenrechten, grote instabiliteit en wellicht zelfs terrorismedreiging tengevolge, moet overwogen worden om met militaire middelen in te grijpen, in beginsel op basis van een mandaat van de Veiligheidsraad. Dat de inzet van militairen overigens noodzakelijkerwijs niet altijd bet laatste middel behoeft te zijn, bewees destijds het preventief stationeren van troepen in Macedonie. De vredesmacht vervulde een belangrijke stabiliserende rol en voorkwam dat het land geheel in verval en chaos geraakte.De primaire rol van militairen in falende staten is het creëren van veiligheid en stabiliteit als voorwaarden voor duurzame wederopbouw. Een voorbeeld hiervan is de deelname aan ISAF in Afghanistan, waarbij tevens CIMIC-projecten worden uitgevoerd. Deze projecten staan vooral in het teken van de ondersteuning van de veiligheid en acceptatie van de vredesmacht en maken strikt genomen geen deel uit van wederopbouw. De onlangs verschenen notitie "Wederopbouw na gewapend conflict" van de Ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie en Economische Zaken, stelt dat ook in het wederopbouwproces een taak is weggelegd voor Defensie. Dit geldt in bet bijzonder voor hervorming van de veiligheidssector (Security Sector Reform - SSR) en demobilisatie (Disarmament, Demobilisation and Re-integration - DDR). Een belangrijke les van de afgelopen jaren is immers dat vrede en veiligheid voorwaarden zijn voor duurzame ontwikkeling. Hervorming van de veiligheidssector (leger en politie) moet daarom een integraal onderdeel gaan vormen van wederopbouwprocessen.
Security Sector Reform
Teneinde invulling te geven aan interdepartementaal geïntegreerd beleid op het gebied van vrede, veiligheid en ontwikkeling is besloten tot de opzet van een interdepartementaal SSR Team (Buitenlandse Zaken en Defensie). Voorbeelden van mogelijke activiteiten van bet SSR Team zijn bet maken van 'quick scans' van SSR noden in met name post-conflictgebieden, het leveren of faciliteren van opleidingen voor militair personeel en het opstellen van hervormingsplannen voor strijdkrachten. In het Verenigd Koninkrijk kent het Ministerie van Defensie reeds enkele jaren een dergelijk team, het Security Sector Development Advisory Team. Naast medewerkers van Defensie maken ook medewerkers van Ontwikkelingssamenwerking deel uit van het team. De activiteiten omvatten onder meet het adviseren over civiele controle op her veiligheidsbeleid, samenwerking tussen de instituties in de veiligheidssector, logistieke planningssystemen, veranderingsmanagement, etc. De samenwerking tussen Ontwikkelingssamenwerking en Defensie geschiedt in dit land op basis van het pragmatische beginsel: "If you want to change something, you have to put your hands in!" . Een benadering waarmee ook onze krijgsmacht zijn voordeel kan doen.