De wereld is weer 'normaal' geworden

Het is nog niet zo lang geleden dat de Amerikaan Francis Fukuyama in zijn 'The End of History and the Last Man' beweerde dat na het einde van de Koude Oorlog het liberalisme en de vrije markt hadden gezegevierd en dat daarmee het einde van de geschiedenis was aangebroken. Maar de wereld is inmiddels al weer normaal geworden, constateert de Amerikaan Robert Kagan in zijn dit jaar verschenen 'The Return of History and The End of Dreams' en neemt hierbij afstand van het gedachtegoed van Fukuyama. Hij signaleert dat de natiestaat weer sterk is als ooit tevoren, evenals de nationalistische ambities, de hartstochten en de competitie tussen naties: bepalende elementen voor de geschiedenis. De Verenigde Staten blijven volgens Kagan vooralsnog de enige supermogendheid, maar de harde rivaliteit tussen grote mogendheden is teruggekeerd. Rusland, China, Europa, Japan, India, Iran, de Verenigde Staten en anderen wedijveren met elkaar om regionale overheersing. Het valt daarom niet meer te ontkennen dat Amerika veel meer rekening moet houden met andere grote mogendheden. Daar komt bij dat de Verenigde Staten hun positie hebben verzwakt met de oorlogen in Irak en die tegen het terrorisme.

Kagan stelt dat de oude competitie tussen liberalisme (vrijheid en democratie) en autocratie is teruggekeerd. Deze competitie tussen democratieën (Verenigde Staten, Europa, Japan, Australië, India, Brazilië) en autocratieën (Rusland, China, Iran) zal volgens hem dan ook de internationale verhoudingen de komende tijden domineren. Omdat het Rusland en China economisch nu voor de wind gaat, heeft hun model ook elders in de wereld aantrekkingskracht gekregen. Hier komt een nog oudere strijd bij, die tussen radicale Islamieten die menen dat de moderne, seculiere culturen en mogendheden hun wereld zijn binnengedrongen en die hebben gedomineerd en ontheiligd.

Bij een botsing van deze drie stromingen vervaagt volgens Kagan het uitzicht op een nieuwe periode van internationale convergentie en stappen we een tijdperk van divergentie binnen.

Hij bepleit dat democratieën een soort 'Bond van Democratieën' vormen om hun belangen en principes te verdedigen. De Veiligheidsraad biedt hiervoor geen soelaas omdat de Permanente leden vrijwel steeds verdeeld zijn. Conflicterende belangen en verschillende opvattingen over de aard van soevereiniteit en het recht van de internationale gemeenschap om te interveniëren in de binnenlandse aangelegenheden van een land, zijn hier debet aan.

Dit plan, dat ook enige tijd deel uitmaakte van het verkiezingsprogramma van John McCain, zou in feite het einde van de Verenigde Naties inluiden. Zonder China en Rusland zouden mondiale problemen als het bestrijden van het broeikaseffect of het instellen van sancties tegen Iran, echter niet meer mogelijk zou zijn.

Kishore Mahbubani uit Singapore ziet het volgens zijn eerder dit jaar verschenen boek 'The New Asian Hemisphere: The Irresistable Shift of Global Power to the East', heel anders. Voor hem is 'normaal' dat de verhoudingen weer worden zoals ze de laatste tweeduizend jaar meestal waren: de economieën van Azië zijn veel groter zijn dan die van het Westen. Volgens de auteur is het Westen arrogant en mag het niet meer zo zijn dat slechts 12 procent van de wereldbevolking de baas speelt over 88 procent van de wereldbevolking.

Mahbubani bestrijdt daarom de 'regel' dat je als directeur van het IMF uit Europa moet komen en dat alleen een Amerikaan president van de Wereldbank mag zijn. Bovendien weerspiegelt de samenstelling van de Veiligheidsraad met twee Europese landen als permanente leden, niet meer de huidige verhoudingen. Overigens verzuimt de schrijver te melden dat China in 2005 liet weten dat zij tegen een permanent lidmaatschap van Japan was.

Volgens Mahbubani heeft het 'incompetente' Westen nog maar half in de gaten dat het 'competente' Azië de touwtjes in handen krijgt. De Aziaten zouden de problemen in de wereld beter aanpakken als zij een grotere rol zouden vervullen. Het Westen zal dat echter willen tegenhouden maar door de opkomst van Azië gedwongen worden macht af te staan, en dan niet op elegante wijze.

Interessant is dat de auteur het succes van de Aziatische economieën toeschrijft aan de 'zeven pilaren van Westers wijsheid'. Dit zijn vrije markt economie, wetenschap en technologie, meritocratie, pragmatisme, een cultuur van vrede, de rechtsstaat en het onderwijs. Aan het eind van de 19e eeuw nam Japan deze als eerste over, in de jaren '60 en '70 gevolgd door Zuid-Korea, Taiwan, Hong Kong en Singapore. Ten slotte wijzigden ook China en India respectievelijk in de jaren '80 en 90' hun koers.

Mahbubani doet af en toe de waarheid wel geweld aan. Zo stelt hij dat Azië veel beter de vrede in zijn regio heeft kunnen bewaren dan elders het geval was. De conflicten tussen India en Pakistan over Kasjmir, de burgeroorlog in Sri Lanka en de conflicten met minderheden in Indonesië, logenstraffen deze bewering echter. Bovendien ondernamen China en de ASEAN geen enkele actie om het bloedbad in het toenmalige Oost-Timor te voorkomen, toen het zich van Indonesië wilde afscheiden.

Zowel Kagan als Mahbubani bieden totaal verschillende inkijkjes in een wereld die komen gaat. In de veiligheidsomgeving van de 21ste eeuw zullen in ieder geval onzekerheid, wispelturigheid en steeds snellere veranderingen troef zijn. Nieuwe, asymmetrische dreigingen zullen samen met de meer traditionele conflicten zorgen voor een complexe omgeving zonder de voorspelbaarheid van de bipolariteit van de Koude Oorlog. Door globalisering en moderne communicatietechnologie gaan de gebeurtenissen zo snel dat besluitvormers niet altijd meer effectief kunnen reageren.

Het is dan ook niet verrassend dat vele veiligheidsdeskundigen menen dat de hedendaagse wereld meer chaotisch en onvoorspelbaar is, dan tijdens enig andere periode in de geschiedenis. Tegen deze achtergrond zijn beide boeken van harte aanbevolen!