De vergeten oorlog: De Noordkop en Oekraïne hebben meer gemeen dan u dacht

Bob Deen gaf een lezing 'De vergeten oorlog' in Haringhuizen op 17 december 2024.

U wist het misschien niet, maar de Noordkop en Oekraïne hebben meer gemeen dan u dacht. Beide zijn namelijk door Russen binnengevallen, al zaten er ruim twee eeuwen tussen.

De Brits-Russische invasie van Noord-Holland in 1799 is een ingewikkeld stukje Nederlandse geschiedenis (beschreven in het boek Invasie 1799 door Bob Latten). Het was tien jaar na de Franse revolutie, de Franse legers en het revolutionaire ideaal verspreidden zich over Europa. De stadhouder-koning Willem V was gevlucht naar Engeland en in Nederland was de Bataafse republiek gevormd, al was er veel verdeeldheid tussen patriotten en oranjegezinden. De Britten wilden de Fransen en de Bataafse Republiek verslaan en de stadhouder terugbrengen om zo de Franse revolutie een halt toe te roepen. Ze wilden ook de Hollandse havens onder controle krijgen om een aanval op Engeland te voorkomen. De Russische tsaar stuurde versterkingen en een enorme expeditiemacht van zo’n 40,000 soldaten landden bij Groote Keeten. Ze begonnen in de kop van Noord-Holland in de hoop Amsterdam in te nemen, maar kwamen niet verder dan Alkmaar en Hoorn, tegengehouden door Hollands water, de winter en het verrassend sterke verzet van de Fransen en de Bataven. Uiteindelijk hebben ze zich maar teruggetrokken, maar niet voordat ze de regio gruwelijk hebben geplunderd.

Het is een korte, vergeten oorlog waar deze regio enorm onder heeft geleden. Het waren heel andere tijden maar er waren toch een paar parallellen met de huidige oorlog die ik wil trekken.

Laat ik één passage uit de proloog citeren die zich afspeelt nadat de Britten en de Russen zich onverrichterzake hebben teruggetrokken.

“De strijd is voorbij, maar ten koste van wat. Duizenden gesneuvelden zullen voor altijd in Nederlandse bodem rusten. Het aantal gewonden en vermisten telt eveneens vele duizenden. De ravage is onbeschrijflijk. Het aangezicht van vredige dorpen zoals Bergen, Dirkshorn, Schoorl, Castricum en Sint Maarten is geschonden. Ze zijn leeggeplunderd en vaak zwaar beschadigd. Onschuldige burgers zijn gedood, gewond, gekoeioneerd, van have en goed beroofd en in de war. Tientallen bruggen zijn verwoest, hoeven en molens verbrand, polders staan onder water. Ziehier de uitwerking van enkele maanden oorlog.”

Vervang Bergen door Bachmoet, Schoorl door Chernihiv, en de Hollandse polders door Kherson waar de Kakhovka-dam werd opgeblazen, en je hebt enig idee van wat er in Oekraïne gaande is. En vervang dan enkele duizenden door honderdduizenden, en drie maanden door drie jaar. Vervang de paarden door tanks, de kanonnen door raketten en de bajonetten door drones. Het is een oorlog op industriële schaal.

Ook de misrekening die kan leiden tot desastreuze gevolgen zat erin. De Britten en de Russen begonnen deze invasie omdat ze dachten dat de Oranjegezinde Hollanders hen met open armen zouden ontvangen en het gezag van de naar Engeland gevluchte stadhouder-koning Willem de Vijfde zouden herstellen. Niks bleek minder waar, en Britten en Russen stonden dus tegenover het verbeten Bataafse leger van Daendels dat zij aan zij vocht met de Fransen om hun revolutie te bewaken. Ook Poetin lijkt echt gedacht te hebben dat Oekraïners de Russen in Kyiv zouden verwelkomen en dat de stad in een paar dagen zou vallen. Hij had zelfs al plannen om de verjaagde president Yanukovych of een andere loyalist weer in het presidentiële paleis plaats te laten nemen. In plaats daarvan vulden Oekraïense burgers molotov cocktails en vochten ze met hand en tand tegen de oprukkende Russische kolonne. 

En er zijn nog meer parallellen. De propaganda en de desinformatie. Ik citeer: “het voorstellen van de vijand als de duivel was, net als het manipuleren van verliescijfers, niet aan een van de partijen voorbehouden. Beide zijden maakten zich schuldig aan het verminken van de waarheid.” Ook dat gebeurt nu continu, net als plunderingen. Toen de Russen zich terugtrokken uit Bucha en Chernihiv waren de Oekraïners geschokt dat alles was meegenomen, van wasmachines en kleding tot stopcontacten en kinderspeelgoed. Een hongerig en hebzuchtig leger is een nachtmerrie en het zijn vooral de burgers die eronder lijden.

Kortom, welk wapentuig er ook wordt gebruikt en in welke eeuw dan ook, oorlog is en blijft een verschrikking, het ergste dat de mensheid zichzelf kan aandoen. Het laat enorme littekens na die decennia of eeuwen later nog voelbaar zijn. Daarom heb ik, toen ik nog op school in Schagen zat en de oorlogen in voormalig Joegoslavië en de Kaukasus zag, me voorgenomen dat ik ooit een oorlog zou willen voorkomen. Ik ging me specialiseren in conflictpreventie en vredesonderhandelingen.

Daarom is het eigenlijk zo ironisch dat ik bekend ben geworden door het duiden van een oorlog. Het Jeugdjournaal belde me vrijdag op, omdat veel kinderen overstuur waren door die toespraak van Mark Rutte waarin hij ons opriep een oorlogsmentaliteit aan te nemen. Ik werd er ondertiteld als “oorlogsdeskundige”. Ik zou liever vredesdeskundige zijn, maar het is niet anders. We leven inderdaad in onzekere en gevaarlijke tijden en dan moet je je helaas toch wapenen. Want als je met lege handen staat en iedereen om je heen is tot de tanden bewapend, dan loop je toch al gauw het risico dat anderen over je gaan beslissen, je gaan bedreigen of gaan dwingen te doen wat zij willen.

Si vis pacem, para bellum. Of “Als je vrede wilt, moet je je voorbereiden op oorlog”, is het gezegde. Nou, er wordt genoeg van u gevraagd om zich voor te bereiden op oorlog. Misschien zelfs teveel, want zo erg is het allemaal ook weer niet. De kans dat Noord-Holland nog een keer binnengevallen wordt door Russische soldaten acht ik echt niet zo groot. Laat ik daarom wat punten met u delen over hoe het er voor staat, wat er aan de hand is en wat we misschien kunnen verwachten, over de oorlog, over Trump, Poetin en Assad. Dat zijn geen bouwstenen voor een erg vrolijk verhaal, zullen we maar zeggen, maar hou vol, ik hoop wat lichtpuntjes aan het einde te kunnen schetsen.

Laten we er geen doekjes om winden: het gaat niet goed in Oekraïne. Rusland heeft een overwicht qua mankracht en munitie. Het schiet de Oekraïense energie-infrastructuur aan puin en laat de Oekraïners al voor de derde winter op rij in de kou zitten. 7,5 miljoen Oekraïners zijn gevlucht naar Europa en Noord-Amerika. Russische troepen rukken op in de Donbas en bedreigen nu de strategische stad Pokrovsk. Het gaat tergend langzaam en kost hen honderden, soms duizenden doden per dag. Het zijn ongelooflijke verliezen voor heel erg weinig terreinwinst, net als toendertijd de mislukte slag bij Bergen. Maar voor elke 2 of 3 Russen die doodgaan sterft er ook een Oekraïner, en daar zijn er toch echt 3-4 keer minder van. 

Poetin, die oorspronkelijk dacht dit even snel in een paar dagen te beslechten, vecht nu een attritie-oorlog. Het is een uitputtingsslag waarin mensenlevens weinig waard zijn, en hij vecht zoals de Russen en voor hen de Sovjets dat zo vaak hebben gedaan: gebruikmakend van numeriek overwicht. Kwantiteit is ook een kwaliteit. Ja, er zijn honderdduizenden Russen dood en nog vele meer gewond. Maar om het in perspectief te plaatsen: de Tweede Wereldoorlog kostte de Sovjet-Unie zo’n 27 miljoen mensen, waarvan bijna 9 miljoen militairen. Zoals Stalin al zei, “one death is a tragedy, a million deaths is a statistic”.

Oekraïne kan dit op deze manier niet winnen. Ze ruilen land en levens voor tijd, hopend dat Donald Trump tussenbeide komt of dat Rusland intern in de problemen komt, of beide. Ze zullen misschien hun jongere generatie van onder de 25 moeten gaan mobiliseren, maar hun demografie ziet er erg slecht uit. De mannen moeten naar het front en de vrouwen onder de 30 zijn gevlucht naar het buitenland. Dat is precies de leeftijdsgroep waar er al zo weinig van waren omdat Oekraïners in de onzekere jaren na de val van de muur weinig kinderen hebben genomen. Afhankelijk van wanneer de oorlog stopt en hoeveel vluchtelingen er terugkeren zijn er aan het einde van deze eeuw minder Oekraïners dan Nederlanders, 15-18 miljoen, voor zo’n onmetelijk groot land. Poetin berooft hen van hun toekomst.

Ik was vorige maand nog in Kyiv, om te praten over mogelijke vredesonderhandelingen. Ik heb de eer om een groep internationale deskundigen te mogen leiden die dat onderzoekt en advies uitbrengt. We kwamen vroeg ’s ochtends aan met de trein. Onze chauffeur wilde ons niet ophalen bij het treinstation, omdat hij bang was gemobiliseerd te worden. Op straat zag ik vooral vrouwen, ouderen en mannen in militair uniform. De restaurants en cafés doen het nog, maar de oorlog is overal voelbaar. In de luchtalarmen, de zandzakken, de uitgebrande Russische voertuigen die tentoongesteld staan. Maar het meest nog in de eindeloze zee van vlaggetjes op het Maidan-plein, waarbij elk vlaggetje staat voor een gesneuvelde Oekraïner. Iemand vertelde me vorige week dat 10% van haar Facebook-vrienden al dood is. Oekraïne heeft zich drie jaar lang dapper geweerd maar het land zal uiteindelijk wel moeten onderhandelen, of het dat nu leuk vindt of niet. 

Vandaar dat ze ook vooral hoop putten uit de verkiezing van Donald Trump, die beloofd heeft een snel einde aan de oorlog te maken. Ik weet niet precies hoe hij dat denkt te doen, want Poetin zal heus niet zomaar stoppen met vechten juist nu hij een overwicht heeft. Zelfs voor een staakt-het-vuren zal hij iets terug willen hebben. De Oekraïners hopen dat Trump hen dan nog veel zwaarder zal bewapenen of misschien zelfs mee zal vechten of ernstige sancties zal opleggen. Ik heb zo’n vermoeden dat Trump ook vooral zal zoeken naar een snelle deal die er voor hem goed uitziet, en niet zozeer goed is voor Oekraïne of Europa.

Het gevaar is dat zo’n deal niet lang standhoudt, net zoals Trumps eerdere deals met de Taliban of met Noord-Korea. Poetin kan een adempauze gebruiken om zich te herpakken terwijl het westen dan denkt “gelukkig, dit is voorbij, nu kunnen we ons op andere dingen richten”. Vandaar de discussies over veiligheidsgaranties en peacekeepers die u volop in de media zult zien. Hoe maken we deze deal anders dan de Minsk-akkoorden van 2014-2015, waarbij het staakt-het-vuren eindeloos vaak werd geschonden? Of het Boedapest-memorandum van 1994, 30 jaar geleden, waarbij Oekraïne z’n kernwapens opgaf en in ruil daarvoor de VS, het VK en Rusland zich garant stelden voor Oekraïense veiligheid, een belofte die weinig waard bleek?

Hoe gaan we het überhaupt doen, met een bestandslijn van 1200 kilometer en zelfs bijna 2000 als je de gewone staatsgrenzen met Rusland en Belarus meetelt? Ik vroeg aan m’n militaire collega hoeveel brigades je daarvoor nodig hebt, om zo’n lange bestandslijn serieus te bewaken. Zo rond de 60 tot 80, vermoedde hij. Elke brigade heeft beetje afhankelijk van de indeling zo’n 2,000 tot 5,000 soldaten. De hele Nederlandse landmacht heeft er in totaal drie, dan weet u dat. En beide partijen hebben een geavanceerd arsenaal van raketten, drones en ander wapentuig plus ze hebben er allebei belang bij om de ander de schuld in de schoenen te schuiven. Dit wordt een van de moeilijkste staakt-het-vuren om te handhaven uit de menselijke geschiedenis. De bestandslijn wordt langer dan die van India-Pakistan en Noord-Zuid Korea bij elkaar.

En zelfs als het Trump lukt en het staakt-het-vuren houdt wel stand, wat gebeurt er dan? Dan moet Oekraïne de noodtoestand opheffen, verkiezingen houden en mogen de mannen het land uit. Ik volg Oekraïne nu al 20 jaar en het heeft een lange traditie van politieke ruzies. Voeg daarbij honderdduizenden getraumatiseerde veteranen en een samenleving die heel veel heeft geleden, die gefrustreerd is en een zondebok zoekt, en je hebt een recept voor instabiliteit. En dat zal Rusland dan weer gebruiken om langs politieke weg en met veel desinformatie te proberen Oekraïne nog verder te verdelen, te verzwakken en van Europa te vervreemden.

Om dat te voorkomen zal Oekraïne vooral ook naar ons in de Europese Unie kijken, voor een Europees perspectief en voor de wederopbouw. Maar tussen droom en daad staan boeren en begrotingen. Zelfs als Oekraïne alle hervormingen doorvoert, wat al heel knap zou zijn voor een land dat in puin ligt, dan nog zal de Europese Unie eerst zichzelf moeten hervormen voordat het een groot agrarisch land als Oekraïne kan toelaten. Poolse boeren demonstreren nu al tegen Oekraïense graanexport. Kan u nagaan wat er gebeurt als Franse en Nederlandse boeren al hun landbouwsubsidies kwijtraken omdat het geld naar Oekraïne moet? We zijn hier in een agrarische regio, we moeten er wel heel goed over nadenken wat dit voor mensen betekent om draagvlak te behouden.

Het zal namelijk ook over geld moeten gaan. En niet een beetje ook, want het eerste dat we van Trump kunnen verwachten is dat hij Europa voor alles gaat willen laten betalen. Voor wapensteun aan Oekraïne, voor de wederopbouw, en zelfs voor bescherming binnen de NAVO. Hij beschouwt het bondgenootschap heel transactioneel als een soort contract met een beveiligingsbedrijf: als je niet betaalt, dan bescherm ik je ook niet. Terwijl de enigen die ooit artikel 5 van de NAVO hebben aangeroepen toch echt de Amerikanen zijn en het bondgenootschap decennia lang ook vooral hun belangen diende om Europa als vrije afzetmarkt tegen het communisme te beschermen, maar die nuance is aan Trump denk ik niet besteed. 

Er zal veel van u en van Nederland gevraagd worden. We hebben net met veel pijn en moeite onze defensie-begroting naar 2% van ons bruto nationaal product verhoogd en de eis om daar 3% van te maken zit er al aan te komen. Om die 2% te halen zonder dat het de mensen al teveel pijn in de portemonnee deed moesten publieke zaken als ontwikkelingshulp, de publieke omroep en het hoger onderwijs er al aan geloven. Kun je nagaan als er nog eens een keer een heel procent bij moet. Onze samenleving wordt bestookt met berichten dat we ons moeten voorbereiden, dat we meer moeten doen, dat er mogelijk oorlog komt. Nederlanders weten dat de geopolitieke vakantie van na de Koude Oorlog wel voorbij is, ze weten dat de come-back van Trump betekent dat we in Europa zelf aan de bak moeten, maar ze weten niet zo goed hoe dan. 

Dit is meestal het moment dat mensen echt serieus depressief beginnen te kijken en waarom ik niet uitgenodigd word op feesten en partijen. Ik grap dan soms maar: “Instituut Clingendael: leuker kunnen we het niet maken, wel duidelijker.”. En dan heb ik het alleen nog maar over één oorlog gehad en het hele Midden-Oosten nog niet eens genoemd.

Dat zou ik liever ook niet doen. Wat er gebeurt in Gaza, in Libanon, in Syrië, ik weet er niet zoveel van en het is natuurlijk absoluut afgrijselijk. Het maakt ook heel veel los in onze samenleving. Eigenlijk heb ik geluk dat ik werk aan een oorlog waar de meeste Nederlanders het tenminste over eens zijn wie de dader is en wie het slachtoffer. In het Midden-Oosten is dat lastiger, zeker omdat onze eigen regering zo duidelijk partij kiest voor Israël. Maar dat is een ander verhaal voor een andere keer.

Laat ik daarom dan alleen iets oppakken waar we mogelijk wat hoop uit kunnen putten: de val van Assad en wat dat voor Rusland betekent. Assad liet zien dat een dictatuur heel stabiel kan lijken - tot hij dat opeens niet meer is. Als sneeuw voor de zon smolt zijn leger weg en binnen een paar dagen zat hij op een vliegtuig naar Moskou. U herinnert zich misschien nog die Yevgheni Prigozhin, die kale engerd van Wagner die begon te muiten tegen Rusland en opeens oprukte naar Moskou. Eventjes hield de hele wereld, ik ook, onze adem in omdat we niet wisten wat er gebeurde. Ze moesten het asfalt openbreken en vuilniswagens op de weg zetten om hem tegen te houden, totdat hij met een deal werd verleid te stoppen en uiteindelijk een paar maanden later uit de lucht werd geschoten. De volgende stopt waarschijnlijk niet. 

Het Rusland van nu is heel anders dan het Syrië van Assad maar het is ook stabiel, tot het dat opeens niet meer is. Er zou van alles kunnen gebeuren: het regime van Poetin is tenslotte ook maar één hartslag van een 72-jarige verwijderd van een machtsstrijd. Tijdens de eerste wereldoorlog viel het Tsarenrijk ook opeens uiteen, en na de mislukte oorlog tegen Afghanistan viel de Sovjet-Unie uit elkaar. We weten simpelweg niet goed hoe stabiel Rusland is en wat er gebeurt als Poetin weg komt te vallen. 

De beelden uit Syrië, waar mensen met tranen in de ogen hun vrijheid vieren, daar putten Oekraïners en ook gevluchte Russen hoop uit. Dat is misschien valse hoop, want ik vraag me af wat er na Assad of Poetin komt, maar ook valse hoop doet leven. 

In haar speech na haar smadelijke verkiezingsnederlaag had Kamala Harris één mooie zin die typisch de Amerikaanse hoop op een betere toekomst weerspiegelt: “only when it is dark enough can you see the stars”. Nadat de Russen en de Britten vertrokken waren, begon Noord-Holland aan de wederopbouw. Het is een prachtige regio geworden waar ik 225 jaar later in vrijheid en geluk kon opgroeien, op een goede school met goede leraren. Voorovergebogen op de fiets op dat eindeloze fietspad van Niedorp naar Schagen, door de regen tegen de wind in, omdat mijn vader (die verdorie met de auto naar diezelfde school reed) vond dat ik daar hard van werd. Niet alleen hebben de dijkenbouwers, landwinners en bouwvakkers van de 19e eeuw deze regio weer hersteld. De na-oorlogse generatie in Nederland heeft ons land na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog ook weer opgebouwd. En ook de agressor, nadat hij eenmaal is verslagen, kan zich herpakken en verbeteren. De Duitsers begonnen een Wirtschaftswunder in de ruïnes van het Ruhrgebied. De Japanners herrezen ook tot een van de rijkste landen ter wereld, en die hadden nota bene twee atoombommen op hun dak gehad. 

Kortom, een land kan als een feniks uit z’n as herrijzen. Er gaat straks een na-oorlogse generatie Oekraïners dat ook voor hun land doen. Ik gun hen dat het er mooier en sterker uit komt, en ik vind dat we hen daarmee moeten helpen, want dat hebben ze na deze lijdensweg wel verdiend. Deze gruwelijke oorlog op het Europese continent zal niet zoals de vergeten invasie van 1799 in de mist van de geschiedenis verdwijnen, maar als Oekraïne z’n vrijheid en Europese toekomst kan behouden is het hopelijk niet voor niets geweest.