“Vrijheid is een werkwoord” - Julia Soldatiuk over de fragiliteit van vrijheid

Tijdens de conferentie “Vrijheid is een werkwoord” De vier vrijheden van Roosevelt als leidraad in Arnhem, reflecteerde Julia Soldatiuk-Westerveld op de lessen die uit de oorlog in Oekraïne getrokken kunnen worden op basis van de vier vrijheden van de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt. Kijk en lees hier haar integrale speech terug.

Dames en heren, burgemeester, 

24 februari
 

De meeste mensen kunnen zich wel een nieuwsgebeurtenis herinneren die zo heftig was dat ze nog precies weten waar ze waren toen het gebeurde. De aanslag op het World Trade Center in New York, de val van de Berlijnse muur, en voor de naoorlogse generatie - de moord op John F. Kennedy.
 

Voor mij was 24 februari 2022 zo’n dag. Ik werd wakker, opende mijn telefoon en zag dat mijn berichtenbox was geëxplodeerd. Het was begonnen.
 

Een Russische inval hing al een tijdje in de lucht. In de media werd er volop over gespeculeerd en van verschillende kanten werd er gewaarschuwd dat dit kon gebeuren.  En toch. Toen het eenmaal begon was ik in een soort shocktoestand.
 

De eerste dagen zat ik vastgeplakt aan mijn telefoon. Elk snippertje nieuws wilde ik weten. 
 

Actiemodus
 

Maar al snel sloeg de aanvankelijke shock om in een wil om iets te doen. Om te helpen. Om medische benodigdheden te verzamelen, geld op te halen en onderdak te regelen voor gevluchte personen.

Ik zag dezelfde tendens bij Oekraïners om mij heen. Mijn dochter ging destijds op zondagen naar een Oekraïense taalschool. Normaal gesproken zaten de ouders dan een ochtend lang koffie te drinken in de kantine, en een beetje recepten uit te wisselen voor borsjt of vareniki, of ze waren de laatste vakantie of het nieuws aan het bespreken.

Nu niet. Iedereen zat in een actiemodus. Er waren busjes geregeld om goederen te brengen, mensen waren bezig om demonstraties te organiseren en er werd contact gelegd met Nederlandse organisaties die hadden aangegeven te willen helpen.
Die actiemodus kwam voor een deel voort uit een gevoel van onmacht, misschien zelfs wel schuldgevoel. Als er in je land oorlog uitbreekt terwijl jij veilig in West-Europa zit, dan wil je alles doen wat je kan om te helpen. Hoe klein die hulp ook is.
 

Veerkracht
 

Toch was dat niet het enige. Het feit dat iedereen actie ondernam, kwam ook omdat iedereen heel goed besefte wat er op het spel stond. 
 

Dit was een aanval op de Oekraïense cultuur, op de vrijheid van Oekraïners om te zijn wie ze zijn, in hun eigen land. Iedereen wist wat er zou gebeuren als deze oorlog verloren zou gaan.
 

Bovendien. De veerkracht, die ik zag op het Oekraïense centrum in Amsterdam, zag je ook terug in Oekraïne zelf.
 

Veel mensen in de rest van Europa waren in die dagen verbaasd over de weerstand die de Oekraïners boden. Het is inmiddels bekend dat de Russen het plan hadden om in drie dagen Kyiv in te nemen. 
 

Dat dat niet gelukt is, is voor een groot deel te danken aan het feit dat een groot deel van de samenleving in verzet kwam. Vooral in de eerste tijd stonden mannen en vrouwen in de rij om zich aan te melden voor het leger. Buren wierpen gezamenlijk barricades op, omaatjes maakten camouflagenetten en molotovcocktails in hun keukens.

Geschiedenis

In het eerste jaar na de invasie ben ik begonnen als onderzoeker bij Clingendael. En een vraag die ik in de begintijd vaak kreeg bij bijeenkomsten en van journalisten: hoe kan het dat Oekraïners zo veerkrachtig zijn?
 

Ik denk dat het antwoord ligt in de geschiedenis. Oekraïners weten heel goed wat het alternatief is voor vrijheid. 
 

Niet eens zozeer uit de geschiedenisboekjes. Want boeken over de Oekraïense geschiedenis zijn decennialang verboden door de Russen.
 

Maar vooral uit persoonlijke verhalen. Elke Oekraïense familie kent uit de eerste hand verhalen over de verschrikkingen van onderdrukking.
 

Zelf ken ik het verhaal van mijn oudtante, die woonde in het midden van Oekraïne en te maken kreeg met de Holodomor. De door Stalin gecreëerde hongersnood in Oekraïne, die een jaar geleden door een grote meerderheid van de Tweede Kamer is bestempeld als genocide. De enige reden dat ze het heeft overleefd is dat ze 200 kilometer heeft gelopen naar haar zus -mijn oma – die over de grens woonde in West-Oekraïne.
 

Een neef van mijn andere oma is verbannen naar Siberië, omdat hij zich bezighield met het bestuderen van de Oekraïense geschiedenis, nadat hij was afgestudeerd als politicoloog aan de universiteit van Wenen. Hij is nooit teruggekomen. 

Vier vrijheden – ware betekenis
 

We hebben het vanavond over de vier vrijheden van Roosevelt. Het is fijn om op een middag als deze, te mogen spreken over wat die vrijheden betekenen. 
Als ik zelf iets heb geleerd van de oorlog is dat deze vrijheden niet zomaar filosofische abstracties zijn.  
 

Meningsuiting

Neem de eerste vrijheid. De vrijheid van meningsuiting. Het recht om zonder angst voor vervolging je mening te uiten, je ideeën te delen en de macht te bekritiseren. Roosevelt noemt dat de belangrijkste verdediging tegen de aantasting van de democratie.
 

Voor Oekraïners in de Donbas en de Krim is het onmogelijk om pro-Oekraïense denkbeelden te delen, laat staan om de macht te bekritiseren. Dissidenten en journalisten worden onderdrukt en Rusland controleert de informatievoorziening.
 

Aan de andere kant laat de oorlog juist ook de kracht van het vrije woord zien. Oekraïners bieden niet alleen weerstand met wapens, maar ook met woorden. Journalisten, bloggers en gewone burgers gebruiken hun stem om de wereld te laten zien wat er werkelijk gebeurt. 
 

Dankzij hun moed en inzet blijft de waarheid zich een weg banen door de propaganda en desinformatie.
 

Godsdienst/gebrek
 

Godsdienstvrijheid speelt in de oorlog in Oekraïne een mindere rol. Ook al is het mooi om te zien dat er aan het front christenen, moslims en joden zij aan zij vechten voor een onafhankelijk Oekraïne.
 

De derde vrijheid – de vrijwaring van gebrek - speelt des te meer. De vrijwaring van gebrek erkent de noodzaak voor economische veiligheid en het recht op een fatsoenlijk bestaan. 
 

Het gaat niet alleen over het uitroeien van honger, armoede en epidemieën, maar om het creëren van omstandigheden waarin iedereen toegang heeft tot basisbehoeften, zoals voedsel, onderdak, onderwijs en gezondheidszorg.
 

De constante bombardementen vanuit Rusland hebben ziekenhuizen, scholen en kerken verwoest. Hele steden zijn met de grond gelijk gemaakt en miljoenen mensen zijn uit hun huis verdreven.
 

Solidariteit
 

Tegelijkertijd is er ook hoop op dit front. In Oekraïne en daarbuiten zie je dat vrijwiligersbewegingen erg actief zijn. Solidariteit is ook zichtbaar op straat. Na de Russische aanval op het grote kinderziekenhuis in Kyiv, enkele manden geleden, kwamen mensen uit de hele stad om de reddingsdiensten te helpen bij het zoeken naar en redden van kinderen uit de puinhopen. 

Ook in Nederland zien we dat mensen verantwoordelijkheid nemen en solidariteit tonen. Niet alleen vanuit de overheid, maar ook op kleinere schaal.
 

Vooral in de beginfase hebben veel mensen hun harten en huizen geopend voor Oekraïense vluchtelingen. 
 

Verschillende organisaties bieden humanitaire steun aan de getroffenen. Een hartverwarmend voorbeeld vind ik zelf Franky en Coen die met hun frietkar uit Brabant naar de frontlinie rijden om friet uit te delen. Maar belangrijker nog, dan de lekkere Nederlandse frietjes was dat ze een luisterend oor boden aan de mensen in steden en dorpen waar geen internationale organisatie meer durfde te komen. Daarmee gaven ze hoop en het gevoel dat deze mensen er niet alleen voor stonden.
 

Deze solidariteit zal nodig zijn om te bouwen aan een toekomst waarin Oekraïne zijn economie kan herstellen en zijn burgers weer zekerheid en stabiliteit kan bieden, zodat zij in vrede en veiligheid kunnen leven.
 

Angst
 

De vrijheid van angst is misschien wel de meest ingrijpende. Roosevelt sprak over een wereld waarin mensen niet bang hoefden te zijn voor geweld, agressie of vervolging. 
 

We zien in Oekraïne hoe fragiel die vrijheid is. Ik hoef alleen maar de plaatsnamen Bucha, Mariupol en Bachmut te noemen, en dan weet u wat ik bedoel.
De Russische invasie heeft geleid tot een golf van angst en onzekerheid, die tot ver buiten de Oekraïense grenzen voelbaar is.

Uitputting
 

Ik kom voor mijn werk met enige regelmaat in Kyiv, en ik heb daar gezien wat de constante dreiging van bombardementen doet met mensen.
 

Letterlijk elke nacht gaat het luchtalarm. Een nacht normaal slapen is er niet bij. Mensen op straat hebben grauwe, vermoeide gezichten vanwege al het slaapgebrek.
 

Tegelijkertijd zie ik ook hier de weerbaarheid. Regelmatig hebben bepaalde wijken in Kyiv maar twee uur per dag stroom. En dan ook nog van twee tot vier uur ’s nachts. 
 

In die tijd moeten mensen alles doen. Telefoons opladen. Laptops opladen. Koken, wassen, afwassen, strijken. De rest van de dag is er een black-out.
 

En dan gaf ik een cursus in een hotel in een binnenstad – daar was wél stroom - en dan kwam iedereen stipt op tijd aan, met gestreken kleren en geföhnde haren. Het leek alsof ze beschaafdheid inzetten als een daad van verzet.
 

Motivatie
 

Het zijn twee kanten van een medaille. Aan de ene kant zie je dat mensen vermoeid zijn en willen dat de oorlog is afgelopen. Aan de andere kant merk je een soort onbreekbare overtuiging bij mensen dat de oorlog gewonnen moet worden. 
 

Ik heb al verteld dat Oekraïners uit hun geschiedenis weten wat het betekent om onderdrukt te worden. Belangrijk om te zeggen is ook dat Oekraïners, en dan met name de jongere generaties, de afgelopen dertig jaar hebben geleerd wat het betekent om te leven in vrijheid. 
 

Ze hebben geleerd wat het betekent om in een land te leven waarin je je eigen taal kunt praten, je eigen geschiedenis mag onderzoeken, en kritisch mag zijn op de macht. 
 

Want kritisch zijn Oekraïners wel. In het onafhankelijke Oekraïne, na jaren 90 dan, is geen president voor een tweede termijn herkozen, in tegenstelling tot in Rusland en Wit-Rusland.
 

Hervormingen
 

In de jaren na de Maidan-revolutie in 2014 is er ook uit het buitenland meer aandacht gekomen voor het onafhankelijke Oekraïne. 
 

Er kwam financiële steun en er zijn programma’s opgezet om de rechtstaat te versterken. Om de overheid transparanter te maken en om corruptie tegen te gaan. Ook is het voor Oekraïners makkelijker geworden om te reizen naar het Westen.
 

Die ontwikkelingen hebben de wil om in een vrij en democratisch Oekraïne te wonen onder de bevolking alleen maar verder versterkt.
 

Samenbrengen
 

In die zin, heeft de wil om te strijden voor de vrijheid de bevolking ook verenigd. Want de waarheid is ook dat Oekraïne voor 2014 een gepolariseerd land was.
 

Rusland deed er in die jaren alles aan om die polarisatie aan te wakkeren, met desinformatiecampagnes, online trollenlegers en het omkopen van mensen met macht. Zelfs de Russisch orthodoxe kerk werd in stelling gebracht.
 

In feite, was Oekraïne in die jaren een proeftuin voor beïnvloedingscampagnes die de Russen later ook op andere plekken hebben ingezet om de democratie te ondermijnen. Ook in Nederland.
 

Lessen
 

Om mijn verhaal samen te vatten. Ik denk dat we een aantal dingen kunnen leren van de oorlog in Oekraïne.
 

Ten eerste: De vier vrijheden waar Roosevelt over sprak zijn geen abstracte begrippen. De oorlog laat zien dat ze nog steeds het fundament vormen onder vrije democratische samenlevingen.
 

De tweede les is dat de vrijheden van Roosevelt niet vanzelfsprekend zijn. Niet in Oekraïne, maar ook niet in Nederland. 
 

Het thema van vanavond is “vrijheid is een werkwoord”. Ik ben het daar helemaal mee eens. Maar voordat mensen in actie komen, is het belangrijk dat ze eerst beseffen hoe fragiel de vrijheid kan zijn. En ook: wat is het alternatief voor vrijheid.
 

Daarom is het belangrijk dat we daar op een middag als deze over kunnen praten. 
 

Veel mensen kunnen zich niet voorstellen dat er oorlog kan uitbreken. Het lijkt heel ver weg… tot het gebeurt. De overtuiging dat het allemaal wel goed zal komen kom je zelfs op de hoogste niveaus tegen. 
 

Ook in Oekraïne. Van president Zelensky is bekend dat hij tot op het laatste moment voor de invasie niet geloofde dat Rusland daadwerkelijk zou binnenvallen. En om eerlijk te zijn: ik ook niet.
 

Hoop
 

De derde les die ik heb geleerd is de meest hoopvolle. Dat is dat vrijheid écht een baken kan zijn.
 

Het spoort aan tot actie. Het brengt mensen samen, en het overwint polarisatie.
 

En als mensen gezamenlijk voor hun vrijheid vechten, dan komt er een kracht en een energie los waar de autocraten van deze wereld alleen maar met jaloezie naar kunnen kijken.
 

Wakker schudden
 

Ik hoop daarom dat de oorlog in Oekraïne ons allen heeft wakker geschud. 
 

De strijd voor de vrijheid is niet iets uit de geschiedenisboekjes, van de dappere soldaten die Arnhem en de rest van Nederland en Europa bevrijdden van de nazi’s.
 

De strijd voor de vrijheid vindt NU plaats. In Europa. 
 

Laten we niet naïef zijn over de bedoelingen van autocratische regimes zoals Rusland. 
 

Maar laten we weerbaar zijn en samen optrekken.
 

En laten we vooral ook doorgaan met elkaar te blijven vertellen over de waarde van vrijheid en hoe belangrijk het is om die te blijven verdedigen. 
 

Want inderdaad: vrijheid is een werkwoord.