Toegeven dat we wél de EU zijn ingerommeld, is de eerste stap naar een nieuwe Europese strategie
Elke periode kent zijn politieke correctheid. Dé slogan van het huidige correcte denken over de EU is 'we hebben er zelf voor gekozen'. Dus, niet klagen, u wilde het zelf. In bloemrijke taal legt Volkskrant-journalist Marc Peeperkorn nog eens uit hoe die keuzen zijn gelopen (Vonk, 1 maart). De consequenties van deze correctheid zijn groot. Kennelijk zijn Nederlanders schijnheilig omdat we de voordelen willen maar zeuren over de nadelen. Ook betekent het dat politici het lef moeten hebben nog eens uit te leggen waarom voor de EU is gekozen.
Grootschalig gerommel
Dit is te gemakkelijk. Hoe belangrijk ook, de EU en de eurozone zijn wel degelijk getekend door grootschalig gerommel. Het gevolg is dat de EU zich in voortdurend economisch gevaar bevindt. Een kwijnend Europa is een destabiliserend internationaal gevaar omdat politieke en militaire macht afhangt van een economische toppositie. Als de EU afglijdt naar een Frans Europa schaadt dat de Nederlandse handelspositie en de politieke vuist richting, bijvoorbeeld, Rusland.
Te optimistisch
De vraag is niet of er Europees wordt gerommeld maar welke conclusies we eruit trekken. De eerste les is dat bijna iedereen te optimistisch is geweest. Oostwaartse uitbreidingen werden gezien als historische plicht en men verwachtte dat nieuwe lidstaten automatisch zouden moderniseren binnen de Europese familie.
Hetzelfde blinde optimisme stuurde het europroject. Landen als Griekenland, Italië en zelfs Frankrijk varieerden van onbetrouwbaar tot onhandelbaar maar mochten meedoen in de verwachting dat de eenheidsmunt haar wonderen zou verrichten via financiële prikkels en groeikansen. Nederland moet minder naïef optimistisch zijn en zich afvragen of stormvlaggen niet vaker moeten worden gehesen. Dit zal moed vereisen, want andere landen zullen ons vervolgens ook graag aanvallen.
Eurozone
De tweede conclusie is dat Nederland wel degelijk het slachtoffer kan zijn van krachten boven ons hoofd. Alle optimisme ten spijt, Italië heeft na zestig jaar Europese integratie onverminderd een onbetrouwbaar openbaar bestuur. Frankrijk kan de euro eenzijdig tot een Zuid-Europese munt maken, simpelweg door niet te hervormen en zo de Europese Centrale Bank (ECB) te dwingen in de rol van de oude Banque de France, die met monetaire financiering politieke vrienden in het zadel hield. Volgens directeur Weidmann van de Duitse Centrale Bank is ECB-president Draghi al halverwege. Als kernlanden niet hervormen, drijft de eurozone vanzelf verder af van de Duitse euromunt waarop Nederland hoopte.
Duitsland en Frankrijk
De derde les betreft Duitsland. Merkel wil regels, een nieuw Europees Verdrag en economische contracten. Nederland is huiverig voor contracten omdat die onze Kamer buitenspel zetten. Nederland kan echter niet tegen Duitsland op en zal, als altijd, schuilen achter de Duitse rug. Maar helaas, ook Duitsland rommelt. Op cruciale momenten zijn harde economische regels boterzacht gebleken. Duitsland wilde dat de ECB gebonden was aan de no bail-out, maar ondanks felle kritiek op Draghi, is Duitsland meegaand. Duitsland wilde afdwingbare begrotingsregels maar Merkel liet zich door Sarkozy snel overhalen om economische besluiten vooral politiek te houden. Rutte kon knarsetanden in de Europese coulissen. Op dit moment wordt stoer gedaan dat er geen wederzijdse overname van bankschulden komt, maar inmiddels staan de contouren van 'mutualisatie' al op papier en wordt gespeculeerd dat Merkel verder door de knieën zal gaan. Met zijn oorlogsverleden zal Duitsland geen politieke crisis veroorzaken en Frankrijk weet dat.
Moeten we nu meegaan met de Duitse economische contracten en straks weer teleurgesteld zijn? De les is misschien wel: prima, maar eerst zien dat landen de bestuurscapaciteiten hebben om afspraken na te komen. De tijd van beleefd meegaan lijkt voorbij in het Europa van de grote verschillen. Ondenkbaar voor Nederlandse politici, maar de Denen en Zweden volgden het Duitse oorlogstrauma op weg naar de euro ook niet altijd.
Bierviltje
De vierde conclusie is dat de EU onvoorspelbaar is. De rationaliteit van 'keuzen' is een gedurfde veronderstelling. In onderhandelingen spelen zoveel factoren mee dat nu nog moeilijk is te begrijpen waarom Nederland begin jaren negentig veranderde van grootverdiener aan het Europese budget in nettobetaler. De verhalen die langskomen gaan over Lubbers die flexibel wilde zijn omdat hij Delors wilde opvolgen, de toevallige afwezigheid in de onderhandelingszaal van de begrotingsspecialisten van Buitenlandse Zaken en Financiën, een filantropische houding van Nederland en een rekenfout achterop een bierviltje in de kleine uurtjes. Waar waren we nou precies bewust bij?
Met 28 totaal verschillende lidstaten, en de belangen van de Commissie en het Europees Parlement (EP), vallen Europese processen altijd anders uit. De huidige 'onafhankelijke' begrotingscommissaris Olli Rehn bleek het afgelopen jaar behoorlijk politiek. Behalve de landen die toch al failliet waren, is geen enkel land hard aangepakt, hoewel bijvoorbeeld Italië de afgelopen vijftien jaar geen groei kende en een astronomische staatsschuld heeft. Inmiddels is, in de woorden van Marc Peeperkorn zelf, het EP bezig met een 'stille machtsgreep' in de verkiezingen van mei. Door de volgende voorzitter ('president') van de Commissie te willen kiezen, komt de onafhankelijkheid van de Commissie nog meer in gevaar. Het idee van een onafhankelijke commissaris is gelanceerd in een politiek krachtenveld tussen lidstaten, Commissie en Europees Parlement. 'We waren er zelf bij' typeert de zelfoverschatting.
Zonder rommelen geen vooruitgang
Gerommel is niet typisch Europees en Europese politiek is niet smeriger dan binnenlandse. Zonder rommelen geen vooruitgang. De vraag is hoe we ermee omgaan. De EU is op een cruciaal punt aangeland door onvoorziene ontwikkelingen, machtsspelletjes en onuitgesproken drijfveren. Stellen dat we er zelf voor gekozen hebben, is een dooddoener. De kunst is om pijnlijke lessen te trekken. Die gaan verder dan brave slogans over 'Duitsland volgen' of 'leg het nog eens uit'.
