Blackwaterisering

Bijna tweehonderd keer was het Ame­rikaanse beveiligingsbedrijf Blackwater betrokken bij schietincidenten. Anderhalf keer per week Hollywood in Irak. Een onderzoeksrapport van het Congres is vernietigend over het optreden van de club. Dronken patrouilles die dwars tegen het verkeer in rijden en ongelukken veroorzaken, meevechten terwijl ze alleen maar diplomaten mogen escorteren, zelden wachten, maar meestal beginnen met schieten, onnodige slachtoffers en schade veroorzaken en dubbel declareren. Vierhonderdduizend euro per jaar kost het inhuren van een ex-marinier van Blackwater de Amerikaanse belastingbetaler, tien keer zoveel als een gewone sergeant uit het leger. Dieptepunt was de schietpartij op een marktplein in Bagdad op 16 september, waarbij meer dan dertig omstanders werden gedood en gewond.

Blackwater verdient goud aan de opstand in Irak: de afgelopen vijf jaar boekte het meer dan een miljard dollar aan beveiligingsopdrachten. Het leeuwendeel in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat zo de bewaking van diplomaten en hoge bezoekers heeft uitbesteed. Het ministerie krijgt zware kritiek van de onderzoekers, want het toezicht op het doen en laten van de vele 'Blackwaters' (meer dan zeshonderd in Irak alleen) is een puinhoop.

Alleen al op het gebied van bewaking en beveiligers lopen er in Irak naar schatting achtenveertigduizend vrije jongens rond. Anders dan echte soldaten zijn ze juridisch praktisch immuun. In totaal zijn er honderdtachtigduizend dames en heren die in het outsourcen van het slagveld-Irak een broodwinning hebben gevonden: zij runnen de Burger Kings in de Groene Zone, verschonen wc's, rijden bevoorradingskonvooien, geven salsacursussen aan mariniers, poetsen Humvees en houden de munitievoorraden bij, ondervragen en bewaken gevangen genomen Irakezen en trainen Iraakse rekruten. Eén grote markt waaraan een paar miljard dollar per jaar wordt verdiend. En toch voordelig, vindt de Amerikaanse regering, die redeneert dat het veel duurder en inefficiënter zou zijn om dat werk allemaal door soldaten te laten doen. Die moeten gespaard worden voor hun eigenlijke taak, de counter insurgency.

En is dat ook zo? Afgezien van de lange lijst vreselijke incidenten en ontsporingen is het een eigentijdse vraag of privatisering van een publieke taak ons ook op dít gebied iets nuttigs heeft te leren. De Amerikaanse commandant Thomas Hammes gaf daarover twee jaar geleden een openhartig interview aan het programma Frontline van de Amerikaanse Public Broadcasting Service. Hammes nam tot 2004 de contacten met alle Blackwaters in Irak voor zijn rekening en werd er gek van. Wie een bij uitstek collectief goed als 'veiligheid' uitbesteedt aan de markt, zegt Hammes, schaadt de publieke zaak. Militairen aanvaarden dat ze misschien zullen sneuvelen, de missie moet hoe dan ook uitgevoerd worden. Marktpartijen voeren een contract uit en stellen efficiency en hun eigen veiligheid voorop. Hun taak is om een konvooi veilig van A naar B te brengen, en dat doen ze dan, tot elke prijs. 'Ze moeten wel agressief zijn,' in zekere zin doen ze hun werk té goed. Ondertussen vertegenwoordigen ze wel 'de Verenigde Staten', want ze zijn 'your hired guns'. Als ze schietend aan hun contractuele verplichtingen voldoen, gaat dat ten koste van alles wat een soldaat, die het vertrouwen van de bevolking moet winnen, moet uitstralen: toewijding, moeite, geduld, dienstverlening. Want dat is tachtig procent van het werk na een oorlog.

En privatisering werkt pervers. Soms werd Hammes inzage geweigerd in de contracten die door ondergeschikten waren uitonderhandeld, want die waren commercieel vertrouwelijk. Zo kon hij geen toezicht uitoefenen op de dingen die de onderaannemers moesten doen en laten. Bedrijven deden aan het eind van een contractperiode niets meer dat hun eigen veiligheid in gevaar kon brengen en tergden hem met advocaten die met behulp van kleine lettertjes hun verplichtingen minimaliseerden. De miljoenen stroomden toch wel binnen. Het systeem werkt ook een verkeerde bezettingspolitiek in de hand, het Groene Zone-syndroom. In plaats van onder de mensen te gaan, verschansen de Amerikanen zich in enclaves en laven zich aan outsourced luxury.

Maar privatisering is populair, waarschuwt Hammes, want het is voor de politiek de weg van de minste weerstand. Het is lastig om tegen je kiezers te zeggen dat de oorlog voorbij is, maar dat je eigenlijk nog een heel leger nodig hebt. 'It's politically easy to do. Write a contract, spend some money. It's a lot easier than "hey, we've got to have a bigger army."'

Bronnen:

• Congress of the United States, House of Representatives, Committee on Oversight and Government Reform: Memorandum 'Additional Information abouit Blackwater USA', October, 1 October.
• P.W.Singer, Outsourcing War. In: Foreign Affairs, March/April 2005. Geactualiseerd in (idem), Can't win with'em, can't go to war without them: private military contractors and counterinsurgency, Policy Paper no 4, September 2007, Brookings Institution.
• Interview col. Ret.Thomas.X.Hammes Public Broadcasting Service / Frontline, 21 juni 2005.