Bastiaan Zoeteman van de Universiteit Tilburg, wil graag dat de Commissie in het Europese semester minder inzet op herstel van de economische groei. In plaats daarvan is het hoog tijd dat we ons weer richten op duurzaamheid en de boel structureel op orde krijgen. Dat zou terug te vinden moeten zijn in de aanbevelingen van het Europese semester, maar ontbreekt volgens Zoeteman helaas.
[[{"type":"media","view_mode":"media_large","fid":"1966","attributes":{"height":187,"width":130,"class":"media-image media-element file-media-large"},"link_text":null}]]
De lente van 2012 staat in Brussel in het teken van het Europees semester, een jaarlijks kader voor het afstemmen van het economische beleid van de EU lidstaten. Dat zou natuurlijk niet een oefening moeten zijn die los staat van bredere hiermee nauw verwante maatschappelijke vraagstukken die het leven van de burgers raken. Dit temeer daar Europa sinds 2000 een toonbeeld is van het serieus nemen van duurzame ontwikkeling, het commitment om het economische beleid te verbinden met als gelijkwaardig te waarderen sociale en ecologische vraagstukken. Toch maakt de huidige aanpak rond het Europees semester niet die indruk.
En dat terwijl het belangrijke doel van duurzame ontwikkeling nog niet zo lang geleden in de EU opnieuw is vastgelegd. De Europese Raad bevestigde eind december 2009 dat duurzame ontwikkeling een fundamentele doelstelling blijft van de EU onder het verdrag van Lissabon. De duurzaamheid strategie van de EU vormt het overkoepelende beleidskader voor alle EU beleidsmaatregelen en strategieën. Daarvan is nu echter weinig te merken.
Dat het integraal benaderen van problemen noodzakelijk is om ze echt op te lossen dreigen de Europese Commissie en de Raad onder druk van de economische crisis te vergeten. Met het oog op het Europees semester heeft de Commissie een rapport uitgebracht dat is bedoeld om voortaan een Alert Mechanisme te hanteren dat in een vroeg stadium economische onbalansen signaleert. Daarbij wordt de standaard fout gemaakt dat in tijden van crisis alle wijsheid die eerder was vergaard in paniek ter zijde wordt gelegd. De blik vernauwt zich tot maar één ding: hoe beperken we lasten als gevolg van schulden en hoe krijgen we zo snel mogelijk weer economische groei, de panacee voor alle kwalen. De effecten van maatregelen gericht op economische duurzaamheid voor de twee andere pijlers van duurzaamheid, de sociale en ecologische toestand van een land, staan de ambtelijk economen kennelijk niet helder voor de geest. Men kan zich afvragen of de kern van het duurzaamheiddenken wel tot de burelen van de Commissie economen (en die van de hoofdsteden van de lidstaten) is doorgedrongen. Natuurlijk is het streven naar groei goed. Groei ontlast de overheidsfinanciën, geeft de burger meer bestedingsruimte, lenigt maatschappelijke fricties en maakt het regeren een stuk makkelijker. Maar moet dit streven ten koste gaan van alles? Kan de economische crisis worden opgelost met het denken dat deze crisis ook heeft veroorzaakt? Ik denk dat de op groei jagende economen en politici er goed aan doen om zich breder te oriënteren. Is het stagneren van groei zo dramatisch dat alles moet wijken voor het weer aan de gang krijgen van die groei? Laat de natuur ons niet zien dat na de zomer de winter komt en hoe je de winter kunt overleven? Mensen kunnen schokken in hun besteedbaar inkomen vaak best opvangen. Hoe wordt de uitdaging die dit oplevert geframed, wordt dan een belangrijke opgave. Ons voorbereiden op slechtere tijden is niet populair. Maar de weerbaarheid vergroten om slechtere tijden goed door te komen is bijdragen aan duurzaamheid en zou meer expliciet onderdeel van overheidsbeleid moeten worden. En daarmee van het ‘scorebord’ dat de Europese Commissie als Alert Mechanisme heeft ontworpen.
Was duurzame ontwikkeling alleen iets voor tijden dat we het ons als luxe konden permitteren? Of was het de meest wijze oplossing voor de aanpak van alle uitdagingen, of deze nu economisch, sociaal of ecologisch van aard zijn? We zien het vergeten van deze wijsheid in de aanpak van de crisis in de EU en met name die in Griekenland. Het eenzijdig benadrukken van het economische of fiscale aspect heeft het gevaar in zich dat een land en volk worden ontmenselijkt. ‘De Grieken hebben ons voorgelogen over hun schulden, daarvoor moeten ze boeten en hoe ze het verder redden zoeken ze zelf maar uit.’ Die framing vat gemakkelijk post en is funest voor het doel van duurzame ontwikkeling. Want Griekenland of Portugal of Ierland kunnen niet losgesneden worden van de rest van ons continent. Hun lot bepaalt mee ons lot. Dat gaat breder dan hun schuldenpositie. Onze cultuur wortelt in die van de andere landen. Wij hebben veel aan elkaar te danken. In het Alert Mechanisme Rapport wordt aan de hand van het scorebord met 20 economische indicatoren de situatie in de EU lidstaten geschilderd. Niet één daarvan gaat buiten de economische pijler. De enige keer dat het woord duurzaamheid wordt genoemd betreft dit het ‘zekerstellen van fiscale duurzaamheid’. Toegegeven, één indicator gaat over de werkloosheid, maar dat is omdat dit als een economische indicator wordt gezien. Het is dan ook dringend noodzakelijk dat de Commissie in haar scorebord meer aspecten opneemt die alarmbellen kunnen laten rinkelen voor de Raad en het Parlement. Dan wordt ook gezien dat bij bepaald economische maatregelen sociale alarmbellen gaan rinkelen die deze maatregelen diskwalificeren. Het stuur moet niet liggen bij de ministers van Financiën en de bankdirecteuren alleen.
En is er een calamiteit dan is het heel normaal om eerst noodhulp te geven en daarna structureel orde op zaken te helpen stellen. Juist de Europese Commissie zou, als was de EU een gezin met 27 kinderen, de rol van de ouders moeten vormgeven. Ouders kunnen sturen en vergeven en compassie tonen. De Commissie moet voorkomen dat de jaloerse broertjes en zusjes met elkaar op de vuist gaan. Alleen vanuit economische motieven handelen zoals het Europees semester suggereert, zal een slechte duurzaamheidstrategie blijken.
Hopelijk brengt deze lente toch nog een nieuw geluid.
Prof Dr Bastiaan C.J. Zoeteman
Hoogleraar Duurzaamheidbeleid in internationaal perspectief
Telos, Tilburg Sustainability Center, Tilburg University