De Balkenende-draai van 2010, maakte hij al in 2007

Heeft het volkenrecht het laatste woord? Of mag de internationale politiek soms voorgaan? De politie en de brandweer mogen in noodgevallen door rood licht rijden om het slachtoffer te redden. Als het slachtoffer het volkenrecht zelf is, lijkt dat helemaal plausibel. Maar het is dan wel dubbel oppassen, omdat het als gelegenheidsargument zal worden gebruikt.

In 2003 vond toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice dat de VS door rood licht mocht rijden door Irak binnen te vallen. Hoewel er geen volkenrechtelijk mandaat voor die inval was, redde de VS volgens Rice zo het gezag van de Veiligheidsraad. Die moest immers machteloos toezien hoe Saddam Hoessein alle veiligheidsresoluties aan zijn laars lapte.

Achteraf heel 'smart, politically', verklaarde hoofdwapeninspecteur Hans Blix tegenover de commissie-Davids. Maar de commissie-Davids zelf concludeert dat die vlieger in het geval-Irak in elk geval niet opging. Nu niet, toen niet. Commissielid Van Walsum heeft een ander standpunt.

Volgens hem dient een regering zich niet alleen door de regels van het volkenrecht, maar ook door eisen van de internationale politiek te laten leiden. 'Als de twee met elkaar in botsing komen, ontstaat een dilemma, maar geen regering zal accepteren dat haar vitale politieke doelstellingen onder alle omstandigheden voor het volkenrecht moeten wijken.'

Als Irak bijvoorbeeld na het instorten van het sanctieregime haar kernwapenprogramma had laten doorstarten, zou dat tot een nucleaire kettingreactie in de regio hebben geleid. Het is denkbaar dat het volkenrecht dan (nog) geen preventieve interventie zou toestaan, aldus Van Walsum, maar de politiek zou niet kunnen wachten.

Balkenende-2010 begreep dat niet. Hij dacht dat Van Walsum-2010 een bondgenoot was in een aanval op het juridische standpunt van de commissie-Davids dat resolutie 1441 geen machtiging tot gebruik van geweld tegen Irak bood. Maar ook Van Walsum-2010 is door juristen overtuigd, en kapittelt de Balkenende-2003 die volhoudt dat 1441 die machtiging gaf. Van Walsum-2010 vindt alleen dat Balkenende-2010 mag vinden dat het recht soms voorrang moet geven aan de high politics.

Balkenende-2010 deed vorige week zulke onverstandige uitspraken dat hij de volgende dag moest zeggen dat Balkenende-2003 'een adequater volkenrechtelijk mandaat had moeten huldigen'. Bos-2010 blij, want dat was 'winst'. Niet inwrijven, die winst, want er moet uit die andere achtenveertig conclusies van de commissie-Davids ook nog één kabinetsstandpunt worden gekneed.

Nu ga ik het nog ingewikkelder maken. In het regeerakkoord besloten PvdA en CDA (en CU) in 2007 tot de bezweringsformule dat een 'adequaat volkenrechtelijk mandaat' vereist is bij inzet van Nederlandse militairen voor internationale crisisbeheersing. Maar wat was dat nu weer, adequaat? Je bent zwanger of je bent het niet, en je hebt volkenrechtelijke toestemming of je hebt het niet.

Het kabinet moest uitleg geven. En deed dat in een notitie op 22 juni 2007. Leuk om te lezen hoe Balkenende de draai van 2010 al in 2007 maakte. Want in die notitie staat: niet alleen voor militaire steun, maar ook voor politieke steun 'is het bestaan van een volkenrechtelijke rechtsgrondslag een vereiste'. En nog belangrijker: je hebt altijd expliciete machtiging tot geweldsgebruik van de Veiligheidsraad nodig. Hier nam Balkenende-2007 dus al afstand van Balkenende-2003. Het pikante schuilt in de letterlijke motivering van de zwaai. 'Enkele recente gevallen hebben laten zien dat de Veiligheidsraad zeker wil stellen dat in (...) resoluties waarin niet-expliciet een dergelijke autorisatie tot geweldgebruik wordt gegeven ook geen impliciete machtiging tot geweldgebruik kan worden gelezen.'

Die recente gevallen waren in 2006. Balkenende-2010 herhaalt dus Balkenende-2007. Omdat we moeten aannemen dat de notitie het kabinetsstandpunt weergaf, moeten we concluderen dat Bos-2007 de winst van afgelopen woensdag-2010 toen al incasseerde. Dat is geen begin van hoop, zoals hij in Buitenhof zei, maar een hoopje herhaling. Sterker nog, Bos-2007 was het eens met de uitleg dat de Veiligheidsraad dat eigenlijk pas in 2006 'zeker stelde', met andere woorden dat Balkenende-2007 en Balkenende-2010 het licht in 2003 nog niet hadden kunnen zien. En dat is weer een knieval aan Balkenende-2003 omdat de verstandige juristen-2003 in de kou worden gezet.

Met de kennis van toen (2007), kun je geen verschil zien tussen de winst van 2010 en de die van 2007, en met de kennis van 2007 kon je al zeggen dat de kennis van 2003 was achterhaald. Maar de wijsheid van 2010 is dat je doet alsof de juristen van 2003 nog niet over de kennis van 2007 beschikten. Nu die andere 48 conclusies nog.