Begin mei voltrok zich in Genève weer een klein maar venijnig stapje in de afkalving van de macht van het Westen. De Wereldhandelsorganisatie koos een nieuwe baas als opvolger van Pascal Lamy, en de gelukkige was nu eens geen gearriveerde blanke westerse politicus maar de Braziliaan Roberto Carvalho de Azevêdo. De WTO (zoals hij doorgaans in het Engels wordt afgekort) was een van de naoorlogse pijlers onder het zogenaamde multilaterale stelsel. Trefwoord vrijhandel. De onderliggende gedachte was simpel: als alle landen elkaar beloven om geen importtarieven te heffen en elkaars handel niet op andere manieren te dwarsbomen, is iedereen goedkoper uit en gelukkiger. De uitvoering was vaak veel lastiger: protectionisme is verleidelijk als jij het wel doet en andere landen niet, maar natuurlijk wel een beetje vals. Wel toegestaan zijn tijdelijke beschermingsmaatregelen van sectoren in ontwikkelingslanden die net op gang beginnen te komen. Zo zijn wij rijke westerse landen immers ook groot geworden.
In grote onderhandelingsrondes is het nodige bereikt, maar de laatste twintig jaar zit de klad erin. De laatste Doha-ronde sleept zich al sinds 2001 zonder resultaat voort. Verwijten tussen opkomende machten en gevestigde (maar tanende) spelers zijn gemakkelijk gevonden. De rijke landen vrezen nu door vrijhandel overspoeld te worden met goedkope waar uit China. De zogeheten BRIC-landen vinden het op hun beurt oneerlijk dat de rijkaards nu plotseling eisen aan producten stellen die ze in het verleden nimmer aan zichzelf oplegden. Ontwikkelingslanden vinden dat ze zonder protectionisme geen eerlijke kans krijgen om te groeien, en nóg fundamenteler is natuurlijk de kritiek dat internationale vrijhandel eigenlijk nooit iets anders is geweest dan een oude westerse truc om er zelf beter van te worden en arme landen klein te houden.
De Azevêdo-coup bij de WTO is een spiegel van veranderende verhoudingen. De dominantie van het Westen (lees vooral: de VS en Europa) is voorbij, we schuiven langzaam maar zeker naar een neomultipolair stelsel waarin behalve door de VS de lakens ook worden uitgedeeld door Brazilië, Rusland, India en China. Als de EU niet implodeert, zal de oude wereld nog een bescheiden zesde pool kunnen zijn. Een versnipperd Europa kan het wel vergeten. De opkomst van nieuwe machten gaat niet zonder slag of stoot. De spannende vraag is of zij de spelregels van het oude tijdperk willen overnemen maar dan wel met nieuwe gezichten op oude stoelen, of dat ze ook het spel zelf anders willen spelen omdat de oude regels en uitkomsten hun niet bevallen.
Het laatste is nog niet heel merkbaar, het eerste wel en het is leerzaam om bij te houden waar al aan de poort wordt gerammeld.
In organisaties waar het even minder opvalt, wordt de vlag het eerst gestreken. Daar letten de oude grootmachten misschien minder op, of denken ze dat concessies het minste kwaad doen. In de handelswereld is de trend toch al zo’n beetje dat het ideaal van mondiale vrijhandel wordt verlaten, de nieuwe machtsverhoudingen zorgen ervoor dat op zijn best regionale handelsblokken ontstaan. De VS onderhandelen met Australië, Japan en nog een paar andere regiomachten over inlijving bij de NAFTA (de Noord-Amerikaanse Vrijhandelszone). Ze houden de EU momenteel het idee van een Transatlantische Vrijhandelsblok voor. Voor de een is dat de glas-is-halfvolbenadering en een stap vooruit naar meer welvaart. Voor anderen is het een stap terug naar een wereld verdeeld in blokken, die het moeilijker maken om handels- en politieke verschillen met landen als China en Brazilië te overbruggen. Sommigen vrezen dat door het opgeven van mondiale vrijhandel zelfs een balkanisering van het wereldhandelssysteem in de hand wordt gewerkt. Een metafoor die weinig goeds voorspelt en het spookbeeld van onverzoenlijk conflict oproept.
Als Robert Azevêdo, overigens een zeer ervaren en bedreven WTO-onderhandelaar, zich als een ‘Braziliaan’ gaat gedragen, zou hij meer in het laatste beeld passen. Hij was tegenkandidaat van de Mexicaan Blanco, die als de favoriet van de gevestigde orde – de VS, EU en Japan – werd beschouwd. Azevêdo zelf zegt uiteraard dat hij er voor alle 159 WTO-leden zal zijn. Maar één ding is duidelijk: in oude instituties worden geen westerse lakens meer uitgedeeld.
