De gewapende drone, olympische bliksem vanuit de Oval Room

De drone is hot. Er is, ook op deze plaats, al zo veel over geschreven dat je je wel moet afvragen of er iets nieuws aan de hand is. Aanleiding nu is dat Barack Oba­ma een document heeft vrijgegeven waaruit blijkt wat we al wisten, namelijk dat de president op niet al te sterke gronden over leven en dood kan beslissen.

Van terroristen maar ook van burgers die op de verkeerde plaats en tijd op het beeldscherm komen. Ik zou niet willen dat er ook maar één burgerslachtoffer in oorlogs- én vredestijd zou vallen, maar het probleem is eeuwenoud dus ik vraag me af waarom de drone speciaal nu weer de gebeten hond is.

In 1097 verbood paus Urbanus II de kruisboog omdat hij het een afschuwelijk en godsvijandig wapen vond. Met de kruisboog hoefde je de tegenstander niet meer in de ogen te kijken. Dat geldt ook voor de drone. De joystickpiloot in Arizona heeft de vijand via de satellietverbinding enigszins in het vizier, maar we weten nu officieel dat de president een marge hanteert die het verschil tussen een terreurkonvooi en een bruiloft uitmaakt. Toch zou ook Urbanus II duizend jaar geleden het gebruik van de drone tegen jihadstrijders wel goedgekeurd hebben, want zijn definitie van 'afschuwelijk' was moreel-religieus. Hij beperkte zijn verbod alleen tot het afvuren van pijlen op christenen, een selectiecriterium dat ik in het document van Obama niet heb ontdekt.

'De dood op het slagveld was geen handwerk meer waarbij het aankwam op moed, kracht en behendigheid. Het was een mechanisch, industrieel en vooral ook onpersoonlijk proces geworden (...). Morele scrupules kunnen terzijde worden geschoven als je de slachtoffers niet in de ogen hoeft te kijken en wanneer de daad van het doden louter een technische handeling is.' Is dit een citaat over de ethische dilemma's voor het gebruik van drones? Nee, het staat op bladzijde 20-21 van Een kleine geschiedenis van de Grote Oorlog 1914-1918 van oud VN-columnist Koen Koch. Hij verwijst naar de introductie van de zware artillerie die over verscheidene kilometers dood en verderf zaaide: 'De artillerist zag de doodsangst van zijn slachtoffer niet; hij vervulde een aantal technische handelingen die de dood van tientallen mensen een paar kilometer verderop tot gevolg had.' Ook hier is het niet-in-de-ogen-kijken van de tegenstander, en bijgevolg de willekeur in het veroorzaken van slachtoffers, een criterium.

Als acht eeuwen vooruitgang hier gezocht moet worden in het feit dat niet christelijk, maar 'onpersoonlijk' doden nu immoreel is, dan moeten we constateren dat ook dat nog nauwelijks school heeft gemaakt. Het afwerpen van bommen uit een gevechtsvliegtuig in WOII (laat staan de A-bommen op Japan) is even onpersoonlijk. Er schuilt ook een rare sportiviteitseis in het criterium dat wapengebruik moedig, krachtig en behendig zou moeten zijn. Dat lijkt ouderwetse ridderlijkheid, maar echoot nog altijd na in de misprijzende term 'asymmetrische oorlogvoering'. Westerse oorlogsdoctrines halen hun neus op voor de manier waarop tegenstanders vechten (zelfmoordcommando's, bermbommen), maar de drones van vandaag zou je óók onsportief en asymmetrisch kunnen noemen.

De doomsday-druk op de rode knop van een Minuteman III-raket, geladen met een atoomkop van 475 kiloton, lijkt me ook een onpersoonlijke en asymmetrische handeling. De atoomkop zal op dertienduizend kilometer afstand een ontploffing van zesendertig maal Hiroshima veroorzaken. Maar de atoombom was 'slechts' een afschrikkingswapen.

Wat maakt de drone dan anders? Niet de onpersoonlijkheid, de afstand, de joystick of de asymmetrie. Die golden ook voor de kruisboog, de howitzer en de tapijtbom. De atoombom bleek al snel de belichaming van onbruikbare vooruitgang: inzetten was zelfmoord. De drone is het tegengestelde: de ultieme inzetbaarheid. Zoals Zeus vanaf de Olympus ongewenste stervelingen elimineerde met zijn bliksem, zo lijkt een president vanuit de Oval Room nu te kunnen beslissen over leven en dood. Verfijning en eenzijdige perfectie in dienst van de dood. De drone belichaamt de arrogantie dat oorlog scherp, schoon en onopvallend kan zijn, en het verschil met de werkelijkheid is te groot.

Zie ook het Actualiteitencollege over drones met Kees Homan op YouTube.