Sinds juni is de olieprijs met een kwart gedaald. Oorzaak: de slappe Europese economie, de afremmende Chinese vraag, de overvloed aan olie op de markt door Amerikaanse schalie-olie en het weer op gang komen van Iraakse en Libische bronnen. Vroeger werden inkomsten door het OPEC-kartel gestabiliseerd omdat (vooral) Saoedi-Arabië de oliekraan wat meer open- of dichtdraaide. Ditmaal doet het dat niet. Dat heeft een debat op gang gebracht of daar geopolitieke overwegingen achter zitten, of dat gewoon marktkrachten de olieprijs omlaag drukken.
Ik denk het eerste, maar verder doet dat er niet eens zoveel toe. Want wat ook de oorzaak is, de prijsval heeft in elk geval wel spectaculaire geopolitieke effecten. Als ze beklijven, is die daling een game changer en heeft de olie zich weer eens bewezen als een werkelijk strategisch goed, als net zo’n belangrijk wapen als vliegkampschepen of raketten, en misschien wel veel bruikbaarder dan die ouderwetse hard power-middelen. Prijsoorlog is soms effectiever dan echte oorlog.
Want wat ook de oorzaak is, de prijsval heeft in elk geval wel spectaculaire geopolitieke effecten
Saoedi-Arabië speelt een sleutelrol. Verwende olieprinsen klagen wel over de lage prijs, maar olieminister Al Al-Naimi is niet van plan de bekende rol als swing producer te spelen. De olieproducerende Golfstaten wegen twee zaken tegen elkaar af. Op korte termijn leveren ze in door de prijsdaling. Vervelend voor hun begrotingen, die soms voor wel 90 procent leunen op geplande olie-inkomsten. Maar ze kunnen even tegen een stootje, want ze zitten goed in de slappe was.
Op wat langere termijn lonken ook grote voordelen van goedkope olie. De lage prijs maakt de winning van Amerikaanse schalie-olie (te) duur en veegt concurrenten die exotische oliebronnen willen benutten voorlopig van de markt. Dat is twee vliegen in een klap: politieke vijanden als Rusland en Iran wordt het leven zuur gemaakt, en als de wereldeconomie ooit weer aantrekt, neemt de vraag naar olie uit het Golfgebied vanzelf weer toe en hebben zij het nakijken.
De Saoedische tactiek is wel gewaagd. Met 750 miljard aan reserves kan het land zich enig risico veroorloven, maar het geld is ook zo weer op als er radicale onrust door de regio waait. Saoedi-Arabië koopt sjiitische opstanden in binnen- en buitenland af met sociale cadeautjes, sponsort militaire interventies en bewapent bevriende bewegingen. En lang niet altijd met groot succes, dus het houdt ook vicieuze cirkels van sektarische haat in stand of doet ze zelfs aanzwellen.
Hoewel de prijsdaling nadelig is voor de exploitatie van Amerikaanse schaliereserves – maar leuk voor de Amerikaanse autobezitters – zien sommige specialisten zelfs een ragfijn Amerikaans-Saoedisch politiek masterplan achter de prijsoorlog. Vrienden en vijanden worden opnieuw in het gelid gezet. Voor Iran en Rusland is de daling van de olieprijs akelig, omdat olie-inkomsten hun voornaamste buffer zijn tegen de westerse sancties. Rusland kan zijn begroting in evenwicht houden bij een olieprijs van 100 dollar per vat, maar een blijvende daling kan Poetin een krimp van het nationaal product van 2 procent bezorgen. Iran zou toeschietelijker gemaakt worden in het eindspel van de onderhandelingen over het nucleaire programma, want Iran wil nu van de pijnlijke sancties af.
Voor Iran en Rusland is de daling van de olieprijs akelig, omdat olie-inkomsten hun voornaamste buffer zijn tegen de westerse sancties
Maar elk voordeel hep zijn nadeel. Bondgenoot Irak ziet zijn inkomsten ook ineens dalen, en die zijn nodig voor de strijd tegen IS. Venezuela en Nigeria staat het water aan de lippen en koersen door het onbetaalbaar worden van gesubsidieerde sociale programma’s aan op chaos. Mexico, Oman en Brazilië – en de rij is makkelijk uit te breiden – klagen ook steen en been. Grootste verliezer is het klimaat, want goedkope olie moedigt de speurtocht naar alternatieve energie niet aan. Olie is een massa-verdeel-en-heers-wapen.
