De ontwikkelingen in Nederland doen bij veiligheidsdeskundigen de alarmbellen rinkelen

Deskundigen op het gebied van veiligheidsvraagstukken meten de stabiliteit van een land af aan bijvoorbeeld het functioneren van parlement en regering, de kwaliteit van de ambtenarij, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, democratische tradities en de aanwezigheid van een civil society; de organisatiegraad van burgers buiten de sfeer van de overheid. Als dit alles in orde is, is sprake van een rechtsstaat in de ware zin van het woord. Daarom stelt een land als Nederland eisen ten aanzien van good governance aan ontwikkelingslanden. Als sprake is van goed bestuur, is Nederland bereid tot ontwikkelingssamenwerking. Anders is het weggegooid geld, zo is de redenering.

De situatie in de Palestijnse gebieden is een illustratie van de chaos waarin een land terecht kan komen als goed bestuur ontbreekt. Hamas en Fatah ontberen elke democratische traditie; compromissen zijn onmogelijk en als zij er met praten niet uitkomen raken hun aanhangers slaags en worden hun milities ingezet. Maandenlang is gewerkt aan een regering van nationale eenheid van Hamas en oppositiepartij Fatah. Zo'n gematigde coalitieregering zou ook de internationale boycot tegen de Palestijnse gebieden kunnen beëindigen, mits deze de staat Israël zou erkennen. Maar daar is Hamas mordicus tegen. En zo kan er ook geen einde komen aan de vicieuze cirkel van een economische en politieke crisis en aanhoudende onlusten. Inmiddels balanceren de Palestijnse gebieden op de rand van een burgeroorlog.

Een belangrijke verklaring voor deze ellende is het ontbreken van goed functionerende instituties die de machtsstrijd, politieke ambities en controversen dempen en in goede banen leiden. Daardoor zijn er slechts twee mogelijkheden: internationaal ingrijpen of een sterke leider die met harde hand orde op zaken stelt. Dat laatste is in gepolariseerde of etnisch verscheurde maatschappijen zonder rechtsstatelijke traditie gebruikelijk.

Wie met de blik van een veiligheidsdeskundige naar Nederland kijkt, ziet voor zijn ogen de afbraak van een politiek stelsel. Het parlement mat zich een nieuwe rol aan toen Wouter Bos geheel tegen de politieke mores in, het demissionaire kabinet een controversieel onderwerp dwong te behandelen.

Als gevolg van de crisis die daarop ontstond was voor de regering de Grondwet niet langer heilig, want de plicht tot eenheid van beleid is terzijde geschoven. CDA en VVD nemen binnen het kabinet nu verschillende posities in. Minister Verdonk ondergroef vervolgens de verhouding tussen regering en Kamer door ondanks een motie van afkeuring te blijven zitten. Dit duidt op een stelsel in verval. Sinds de verkiezingen van 2002 is vrijwel de gehele Kamer vervangen. Het collectieve geheugen is grotendeels verdwenen; het functioneren van het parlement wordt opnieuw uitgevonden. Het volk is tot op het bot verdeeld; er is sprake van polarisatie. Dat biedt kansen voor populisten. Tot slot constateerde hoogleraar Pieter Iepel dinsdag in NRC dat in het arrondissement Utrecht onder politiek druk het strafrecht zo 'oververhit' is geraakt en 'grenzen overschrijdt' dat de 'wortels van rechtsbestel en rechtstaat' worden aangetast.

Het zijn ontwikkelingen die bij veiligheidsdeskundigen de alarmbellen doen rinkelen. Vrijwel wekelijks confronteren buitenlandse collega's mij het hun ongeloof over de huidige situatie, dat ik vervolgens afdoe met de opmerking dat ik in een tijdelijke failed state woon, waaraan de Europese Unie eisen van good governance moet stellen. Maar deze grap maak ik naar mijn smaak nu wat al te lang.

In tegenstelling tot de Palestijnse gebieden gaat dit gepolariseerde land niet op de vuist. Onze democratische traditie, betrouwbare ambtenarij, diep verankerde rechtsstaat en civil society verhinderen dat. Maar als de politiek aan de fundamenten van de staat knaagt, is dat voor veiligheidsdeskundigen een teken van diepe crisis met nog onvoorspelbare gevolgen.