In Duits politiek debat spelen CDU en CSU met vuur

Aan de vooravond van de deelstaatverkiezingen in Baden-Württemberg en Rijnland-Pfalz, afgelopen zondag, woedde in Duitsland een politieke strijd over een gevaarlijk thema: nationale trots. De leiding van de CDU zette het thema 'trots Duitser te zijn' (Stolz Deutsche(r) zu sein) op de agenda. De rechts-extreme partij NPD ondersteunde deze slogan en bood aan affiches te plakken. Tevens moest in Rijnland-Pfalz een handtekeningenactie tegen Jürgen Trittin, de milieuminister die een controversiële uitspraak had gedaan, de kiezers mobiliseren. Had Trittin dan niet een punt toen hij de secretaris-generaal van de CDU, Laurenz Meyer, verweet dat deze niet alleen op een skinhead leek - Meyer is vrijwel kaal en heeft het hem resterende haar naar de huidige mode van kale mannen kort geknipt - maar ook diens gedachtegoed aanhing?

De Duitse president Johannes Rau probeerde de discussie over de nationale trots te nuanceren met de aantekening dat men wel blij kon zijn Duitser te zijn, maar niet trots. Trots is men op wat zelf tot stand is gebracht, niet op iets waaraan ook anderen hebben meegeholpen.

De voorzitter van de CDU, Angela Merkel, en fractievoorzitter Friedrich Merz lijken geen greep op de conservatief-radicale elementen in de eigen partij te hebben. Merkel reageerde op vragen over 'nationale trots' namelijk zeer terughoudend: 'Ik ben trots op de Duitse grondwet.' Merz meende dat 'de grondwettelijke traditie, namelijk respect voor de menselijke waardigheid, een wezenlijk bestanddeel van de vrijheidlievende cultuur van Duitsland is.' Zulke woorden zouden door vertegenwoordigers van de regeringspartijen evenzogoed gezegd kunnen zijn.

In het najaar van 2000 werden deze beide politici trouwens ook al overvallen door een discussie over de 'deutsche Leitkultur', die voor alle immigranten en asielzoekers zou moeten gelden. De minister van binnenlandse zaken van de deelstaat Beieren, Günther Beckstein, (CSU) had dit begrip in een beleidsnota 'Eckpunkte zur Steuerung und Begrenzung der Zuwanderung' in het voorjaar 2000 als politiek thema geïntroduceerd. Het idee had hij ontleend aan een toespraak van de van oorsprong Syrische hoogleraar internationale betrekkingen te Göttingen, Bassam Tibi. Naar zijn opvatting dienden islamieten die in Europa wilden leven zich te conformeren aan een 'europäische Leitkultur', in zijn woorden, de politieke erfenis van de Franse Revolutie. Tussen de opvattingen van Tibi en Beckstein bleek uiteindelijk maar weinig verschil. Maar om er 'deutsche Leitkultur' van te maken was uiterst ongelukkig.

Van de CDU, grootste oppositiepartij, zouden we verwachten dat zij probeert het politieke midden op de SPD, grootste regeringspartij, terug te veroveren. We zien de CDU echter steeds meer naar rechts opschuiven. IJverig werkt de partij mee om de geest van het nationalisme uit de nationale fles te krijgen. Een verklaring voor deze beweging naar rechts omvat ten minste vier elementen.

1. De regeringspartijen hebben het midden stevig in handen. Het indertijd door bondskanselier Gerhard Schröder geproclameerde 'nieuwe midden' (neue Mitte) houdt redelijk stand. Er zijn weinig politieke thema's waar de oppositie kan scoren.

2. De CDU en haar zusterpartij CSU zijn beducht om hun rechterflank aan extreem-rechts te verliezen. Door naar rechts te schuiven hopen zij de eigen extreem-rechtse krachten binnen de partij te houden.

3. Binnen de CDU en tussen CDU en CSU vindt een gevecht om de macht plaats. Het nog niet verwerkte debacle van de verkiezingsnederlaag, de val van Wolfgang Schäuble - kroonprins van Helmut Kohl - en de nog onzekere gang van de beide M&M's, Angela Merkel en Friedrich Merz, houden de CDU erg bezig. Het wordt er niet makkelijker op nu CSU-leider Edmund Stoiber de verkiezingen van 2002 om het bondskanselierschap in wil gaan alsde gezamenlijke kandidaat van CDU en CSU.

4. De politieke elite van CDU en CSU heeft onvoldoende door dat Duitsland intussen een 'normaal' land is. Het politieke zelfbewustzijn, waaraan bondskanselier Schröder in zijn regeringsverklaring van november 1998 refereerde - 'deze regeringswisseling is de uitdrukking van een volwassen democratisch zelfbewustzijn' - ontbreekt bij beide partijen.

CDU en CSU spelen een gevaarlijk politiek spel met botte middelen. Het propageren van rechts-extreme thema's omwille van de kiezersgunst is riskant. Het mobiliseren van de 'straat' door het verzamelen van handtekeningen tegen een politiek persoon of eerder tijdens de deelstaatverkiezingen in Hessen (1999) tegen de opname van vreemdelingen bij wet, verdient krachtige afkeuring.

De secretaris-generaal van de SPD, Franz Müntefering, noemde de CDU-campagne enigszins lichtzinnig 'kunstmatig'. 'Levensgevaarlijk' oordeelde Claudia Roth, één van de beide voorzitters van de Groenen. Binnen de CDU bestaat bezorgdheid over de vraag of de ruk naar rechts de crisis om het leiderschap wel zal oplossen en de uitgangspositie voor de verkiezingen in 2002 zal versterken. Niet aldus bij Laurenz Meyer, secretaris-generaal van de CDU, die spreekt van een noodzakelijke versterking van het zelfbewustzijn van de partij om de verkiezingen te kunnen winnen. Hij interpreteert vervolgens 'democratisch zelfbewustzijn' prompt als 'nationaal zelfbewustzijn'.

Uit enquêtes van het Allensbacher Instituut, een Duits Nipo, blijkt echter dat Duitsers op het begrip 'trots' niet rationeel maar emotioneel reageren. In Duitsland leeft vooralsnog overwegend het gevoel dat 'nationale trots' niet is toegestaan, omdat dit een uitdrukking is van hoogmoed en aanmatiging. Zo te zien geen onterecht gevoel.