EU-president is geen grijze muis maar een kater

Donderdag en vrijdag komt de Europese Raad bijeen onder Van Rompuys voorzitterschap. Hij is nu drie maanden 'de' president van Europa - of beter: vaste voorzitter van de regeringsleiders. Er zijn verhitte discussies gaande of hij het goed doet. Breedgedragen zijn de twijfels over zijn invloed op de krachtige eerste ministers en zijn imago als grijze muis. Menig commentator heeft hem al weggezet als een marginale speler.

Dit is voorbarig. We kunnen inmiddels al een inschatting maken van hoe hij de EU beïnvloedt. Die invloed is mogelijk schadelijk voor de Nederlandse belangen. Voor Nederland tellen twee aspecten. Ten eerste, als niet-groot land heeft Nederland belang bij de Europese Commissie als motor van Europese integratie in plaats van een EU die leunt op de regeringsleiders om initiatieven te nemen en problemen op te lossen.

Omdat Van Rompuy zich vooral opwerpt als economische crisisbestrijder is hieraan het tweede aspect gekoppeld: moet er een politiek antwoord komen op de crisis gecoördineerd door regeringsleiders, of moeten er oplossingen gevonden worden in bestaande afspraken rond de euro? De politieke aanpak (economic governance) wordt vooral vanuit Frankrijk en andere zuidelijke landen nagestreefd. Dit staat haaks op wensen van noordelijke landen om uit te gaan van het bestaande instrumentarium met beperkingen aan begrotingstekort (3 procent) en staatsschuld (60 procent) en om de sturende en controlerende rollen bij de Commissie te laten.

Wil Van Rompuy intensief leiding geven aan een meer intergouvernementeel Europa, waarin op politieke belangen gerichte regeringsleiders meer te zeggen krijgen, of houdt hij de communautaire methode, waarbij het mandaat meer bij de Commissie ligt, als vertrekpunt? Van hem wordt vaak gezegd dat hij pragmatisch is. Het gaat er niet om of de kat wit of zwart is, als hij maar muizen vangt. Van Rompuy zelf heeft meermalen onderstreept dat zijn mening er niet toe doet, omdat het gaat om overeenstemming tussen regeringsleiders.

Welnu, zoals blijkt bij de crisisaanpak, het maakt wel degelijk uit of de kat wit of zwart is - Commissie-gericht of intergouvernementeel. Met een centrale rol voor de Commissie is de kans het grootst dat vertrokken wordt vanuit Europese belangen. Bij intergouvernementele afstemming daarentegen draait het om macht zodat grote landen aan invloed winnen, geldt unanimiteit en staat het Europees Parlement op afstand. Transparantie is ook niet gebaat bij meer politiek overleg tussen regeringsleiders.

Zijn acties zijn dus mogelijk minder neutraal dan hij doet geloven. Cruciaal is zijn rol in de crisisbestrijding. De grote begrotingstekorten in de zuidelijke landen onderstrepen de noodzaak van nauwere samenwerking. Het is duidelijk dat de EU gefaald heeft in termen van betrouwbare statistieken, toezicht op begrotingen en aanvullend economisch beleid. Hij zegt zijn rol vooral als voorzitter van de regeringsleiders te zien - mede in de crisisbestrijding en op de economische agenda.

Echter, als tijdens de top de oplossing voor de Griekse en andere economische problemen besproken worden, gaat dat niet alleen over de Franse versus de Duitse (en Nederlandse) oplossingen. Tevens gaat het over de positie van de Commissie en daarmee van de kleinere lidstaten. Hiermee komt Van Rompuys 'ik heb geen mening' in een ander daglicht te staan. Zijn acties hebben invloed. Van Rompuy wil een explosie van ontmoetingen tussen regeringsleiders van nu formeel vier per jaar naar tien. Het gevaar is dat regeringsleiders meer agenda's gaan afwerken en zich meer gaan bemoeien met vakraden door instructies te geven. Dit zou een verschuiving van meerderheidsbeslissingen naar unanimiteit inhouden. Brown heeft al geprobeerd om via unanimiteit in de Europese Raad strenger toezicht op banken te voorkomen ten koste van meerderheidsbeslissing in de financiële vakraad.

Van Rompuy moet zich echt uitspreken over de toekomst van zijn functie. Hij kan niet doen alsof zijn handelingen de balans tussen intergouvernementele en communautaire samenwerking onveranderd laten en ondertussen veel meer toppen bijeenroepen en de economische agenda naar zich toe trekken. Met een dergelijke versterking van de rol van regeringsleiders maakt hij de EU politieker ten koste van de meer zakelijk-analytisch ingestelde Commissie.

Voor Nederland is het het best zo veel mogelijk aan de Commissie te laten en intergouvernementele coördinatie te beperken. Of Van Rompuy nu naïef is over de gevolgen van zijn handelingen, Nederland moet dat zeker niet zijn. Er staat te veel op het spel om te doen alsof zijn mening er niet toe doet. Het functioneren van 'de president' mag niet onduidelijk blijven. Na de discussie of Van Rompuy een grijze muis is, moet het nu gaan over wat voor kat hij is.