EU verliest aantrekkingskracht in Servië

Tegen de voorspellingen in won Tomislav Nikolic afgelopen zondag de presidentsverkiezingen in Servië. Het was zijn derde poging en zijn succes was mede te danken aan het feit dat hij de afgelopen jaren zijn extreem nationalistische imago heeft afgeschud - de winnaar was in het verleden een aanhanger van de Groot Servië gedachte, die zich verzette tegen het uiteenvallen van Joegoslavië. Nikolic was prominent lid van de Radicale Partij die werd geleid door de van oorlogsmisdaden beschuldigde Vojislav Seselj. Hij brak een aantal jaren geleden met de radicalen en richtte zijn eigen Progressieve Partij van Servië (SNS) op. Hij koos voor een meer gematigde koers wat vooral bleek uit zijn steun aan de Servische ambitie om lid te worden van de Europese Unie. Velen zien dat echter als een tactische zet om kiezersgunst te winnen. Hij zou een wolf in schaapskleren zijn die zijn nationalisme niet heeft opgegeven. Zijn politieke tegenstanders bestempelen hem als een gevaar voor de Europese ambities van het land. Hij zou minder dan zijn voorganger bereid zijn de nodige concessies aan de EU te doen. Of dat inderdaad het geval is, zal de komende maanden moeten blijken. Hij mocht in ieder geval de hartelijke felicitaties van commissiepresident Barroso ontvangen. Maar wat die waard zijn, moet in het najaar blijken wanneer de EU zich opnieuw buigt over het dossier Servië en over de vraag of zij met dit land lidmaatschapsonderhandelingen moet beginnen. Daarbij zal de record van de nieuwe president en de nieuwe regering zeker een rol spelen. Veel zal afhangen van de door de EU verlangde voortgang in de betrekkingen met Kosovo. Er ligt een akkoord tussen Belgrado en Pristina dat op een aantal praktische terreinen samenwerking beoogt en het mogelijk maakt dat Kosovo wordt vertegenwoordigd op regionale conferenties. Zal Nikolic daaraan zoals zijn voorganger invulling blijven geven? In de verkiezingscampagne was de kwestie Kosovo geen belangrijk thema maar dat kan snel veranderen.

De grote verliezers van de Servische verkiezingen zijn Boris Tadic en zijn Democratische Partij (DS). Tadic trad enige maanden geleden af als president waardoor de parlementsverkiezingen samen vielen met die voor het presidentschap. Hij gokte erop dat zijn persoonlijke populariteit een grote verkiezingsnederlaag van zijn partij kon voorkomen. De DS werd verantwoordelijk gehouden voor de economische neergang van Servië en veel kiezers klaagden over corruptie. De opzet slaagde echter niet. De SNS van Nikolic kwam als grootste uit de bus op 6 mei en Tadic behaalde slechts een kleine voorsprong op zijn tegenstrever in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. Verrassende winnaar van de parlementsverkiezingen was de Socialistische Partij (SPS) van Ivica Dacic. Met 16% van de stemmen kreeg zijn partijencoalitie ineens een sleutelpositie bij de vorming van een nieuwe regering. De winst van de SPS (ooit de partij van Milosevic) was opvallend omdat de partij deel uitmaakte van een onpopulaire regering en er binnen de SNS grote weerstanden bestonden tegen deelname aan een pro-Europese regering. Na enige dagen van stilzwijgen kondigde Dacic aan dat hij Tadic zou steunen in de tweede ronde. In Brussel werd opgelucht adem gehaald. Deze toezegging zou naar verwachting Tadic de overwinning bezorgen en een voortzetting van de coalitie van DS en SPS betekenen. Het laatste werd evenwel niet in een harde afspraak vastgelegd. Eerst maar de tweede ronde en daarna een regering vormen, was de mededeling van Tadic en Dacic. De afspraak was gebaseerd op de veronderstelling dat Tadic zou winnen en daarna het initiatief zou nemen om een nieuwe regering te vormen. Dit ligt nu bij Nikolic die ongetwijfeld een partijgenoot zal aanwijzen als kandidaat-premier die een meerderheid moet zien te vinden in het parlement. Deze formateur zal ongetwijfeld bij de SPS aankloppen. SPS leider Dacic noemt de ontstane situatie 'gecompliceerd'. Was Tadic herkozen dan had hij het premierschap kunnen opeisen in een nieuw DS-SNS coalitie. Tadic heeft gezegd die post niet te willen maar zijn partij denkt daar anders over. Het kan best zijn dat Nikolic uiteindelijk meer te bieden heeft aan de socialisten. Een samenwerkingsverband tussen zijn partij en de SPS oogt stabieler. Het alternatief zou een vorm van cohabitatie betekenen en volgens waarnemers snel leiden tot nieuwe parlementsverkiezingen. Afwachten dus. De constitutionele deadline voor de regeringsvorming is 5 september.

De campagne van Nikolic concentreerde zich op de economische problemen van Servië en het lijkt erop dat de kiezer - zoals elders in Europa - zich vooral daardoor heeft laten leiden. Daarnaast lijkt de lage opkomst (45%) in zijn voordeel gewerkt te hebben. De omstandigheid dat Tadic voor de derde keer - en volgens sommigen ongrondwettelijk - kandidaat was, kan hem stemmen gekost hebben. Ook is duidelijk dat het stemadvies van de socialisten niet het gewenste effect heeft gehad. De goede reputatie van Tadic in Brussel heeft niet zoals in het verleden de doorslag gegeven - in maart van dit jaar werd Servië kandidaat-lid van de EU maar dat mocht hem niet baten. De EU is minder populair dan voorheen en mensen hebben minder positieve verwachtingen van integratie in Europa. Lidmaatschap is een vergezicht geworden dat aan aantrekkingskracht heeft ingeboet. Niet alleen omdat Europa minder te bieden blijkt te hebben maar ook door de eurocrisis en het afschrikwekkende voorbeeld van Griekenland.