Het gaat om de Pax Americana

De wereld kiest niet voor of tegen oorlog, maar voor of tegen Amerikaanse wereldheerschappij, vindt Peter van Ham.Het wordt steeds duidelijker dat het bij de naderende oorlog tegen Irak niet zozeer gaat om de strijd tegen het terrorisme, maar om de dominante rol van de Verenigde Staten in een nieuwe wereldorde. Het is de regering-Bush al lang niet meer te doen om het neutraliseren van een 'clear and present danger'. De oorlog wordt als lakmoesproef gebruikt om te bepalen wie 'voor' en 'tegen' de VS zijn. Daarom heeft president Bush aangedrongen op een publieke stemming in de VN-veiligheidsraad over de oorlogsresolutie.

Deze keuze voor/tegen een oorlog heeft nauwelijks meer iets te maken met Saddam Hussein zelf en de dreiging die van zijn regime uitgaat. Het lijkt daarentegen verdacht veel op een wereldwijd referendum over de toekomstige Pax Americana. Landen als Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië zijn zich daar terdege van bewust en hebben publiekelijk stelling genomen. De meeste Midden-Europese landen hebben zich daarom ook duidelijk achter de VS geschaard - niet omdat ze werkelijk 'geloven' in de komende oorlog, maar omdat ze begrijpen dat ze zich maar beter vanaf het begin aan de kant van de nieuwe wereldleider kunnen scharen. Zo is de oorlog tegen Irak verworden tot een cynisch theater waarbij de VS hun nieuwe rol als dominante wereldmacht etaleren.

Het uitbreken van de oorlog zal een triomf zijn voor de neoconservatieve factie binnen de regering-Bush. Deze groep (onder leiding van minister van Defensie Rumsfeld en zijn onderminister Wolfowitz) bepaalt nu grotendeels de Amerikaanse beleidsagenda, en niet alleen wat de oorlog tegen Irak betreft, maar ook op binnenlands-politiek vlak (van 'Homeland Security' tot de subsidiëring van religieus getinte sociale programma's). De neoconservatieve ideologie gaat unverschämt uit van de superioriteit van het Amerikaanse politieke systeem. Dat moet dan ook zo snel en daadkrachtig mogelijk aan andere, minder fortuinlijke landen worden doorgegeven; als het moet met enig geweld. Het internationaal recht en het VN-systeem worden gezien als hinderlijke sta-in-de-wegs voor deze plannen.

Deze neoconservatieve factie wordt actief gesteund door de christelijke lobby, die ook binnen de regering-Bush veel gedreven aanhangers kent (onder wie de president zelf). Wanneer Bush de oorlog tegen Irak ziet als het begin van de democratisering van het Midden-Oosten, is dit dan ook geen traditionele machtspolitiek met een cynisch moreel sausje. Het geeft eerder uiting aan het onbevangen geloof in de maakbaarheid van de internationale samenleving, het geloof dat er onder elke moslim een Joe Six-pack schuilt die hunkert naar democratie en consumptie.

Het is zeker geen onschuldig bedrijfsongeval dat diverse NAVO-bondgenoten door de leden van de regering-Bush nu worden afgedaan als 'het oude Europa', als halfzachte kwezelaars die de VS voor de voeten lopen in hun streven mondiaal orde op zaken te stellen. Het is een integraal onderdeel van een ideologisch programma waarin Europa nauwelijks meer een rol speelt. Naar Europa hoeft niet meer te worden geluisterd omdat het geen bedreiging vormt voor Amerika's nationale belangen, en omdat het niet bereid schijnt te zijn Amerika's wereldleiderschap dankbaar en met ootmoed te accepteren.

De Pax Americana komt er, met de oorlog tegen Irak als boegbeeld en waarschuwing voor ieder onappetijtelijk regime dat Amerika's hegemonie niet duldt. Wanneer we één jaar later op deze episode terugkijken, zullen de volgende vragen opkomen: Hoe heeft Europa (Nederland incluis) zo lijdzaam kunnen toezien hoe de transatlantische betrekkingen teloor zijn gegaan? Waarom hebben we geaccepteerd dat de internationale rechtsorde (met het VN-systeem als ruggengraat) is ondermijnd en de toch al labiele politieke situatie in het Midden-Oosten is geëscaleerd?

Klaarblijkelijk schat de meerderheid van de Europese bevolking deze risico's beter in dan veel van hun politieke leiders, die uit vrees door Washington in het foute kamp te worden ingedeeld óf hun mond houden, óf eieren voor hun geld kiezen. Maar als de oorlog niet zo vlekkeloos verloopt als het Pentagon verwacht, kunnen Duitsland en Frankrijk - als aanvoerders van de 'vredespartij' binnen Europa - hiervan politieke vruchten plukken; de Schadenfreude zal dan niet van de lucht zijn. Het valt slechts te hopen dat de schaduwzijden van de Pax Americana vervolgens een ander licht zullen werpen op de noodzaak de Europese Unie als 'strategische actor' gestalte te geven. Het moet nu toch voor eenieder (zelfs de Britse premier Blair) glashelder zijn dat slechts een duidelijk Europees standpunt enig gewicht in de schaal kan leggen in Washington. Maar wie hier al te optimistisch is, is wellicht nog naïever dan al die neoconservatieven die van het Midden-Oosten een vreedzame en democratische regio willen maken.