Vanaf het moment dat ik 33,3 jaar geleden begon met het schrijven voor Vrij Nederland werd ik wekelijks gebeld door een oudere lezer uit Oud-Beijerland. Steeds had hij dezelfde waarschuwing: het gaat allemaal fout en het komt door maar één ding: de rentestand. Of het nu om de neutronenbom, de tweede oliecrisis, de plaatsing van kruisraketten in Woensdrecht, het raketschild van Reagan, de zure regen of de neoliberale revolte van Margaret Thatcher ging, alle verschuivingen in de mondiale machtsverhoudingen werden in uitputtende analyses tot die ene factor herleid. De rentestand. Ondanks de uren die deze abonnee voor mij uittrok, werd me nooit geheel duidelijk of het hier om een neomarxistische of juist ultrakapitalistische exegese ging, maar ach, in de praktijk lagen die benaderingen soms verrassend dicht bij elkaar. Wat beide in elk geval gemeen hadden, en hebben, is dat economie belangrijker is dan politiek.
De redeneringen uit Oud-Beijerland waren vermoeiend en onnavolgbaar, en achteraf betreur ik het dat ik mijn gedachten toen meer investeerde in listige formules om het gesprek te beëindigen en de vasthoudende follower (zouden we nu zeggen) beleefd maar voorgoed van me af te schudden, dan in de kern van zijn boodschap.
De contacten verstomden in de jaren negentig, en ik vrees dat het geheim van de rentestand nu ergens onder een zerk in de Hoeksche Waard ligt begraven. Hoe dan ook, het is gepast hier alsnog even bij stil te staan en een saluut te brengen aan deze oude abonnee.
Bijna gek wordend van de dagelijkse artikelen die de zoveelste vijf-scenario-analyses van de eurocrisis op een rijtje zetten, van de cassandrische reigangers die ons naar het onheil toezingen, weten we zo langzamerhand niet meer in welk stadium van De Ondergang we ons eigenlijk bevinden. Griekenland nam Italië mee, Italië sleurt de eurozone mee, de euro zet de hele interne markt op het spel, met de interne markt zal ook de Europese Unie ineenstorten, met de EU de economie van het Westen en ten slotte de ganse wereld. De wilde krachten van het geld verscheuren de politieke orde, er lijken geen firewalls meer te bestaan die de ellende stoppen. Alle halve maatregelen zijn samen niet die ene broodnodige interventie die de financiële pandemie tot rust brengt. De rente schiet als het kwik in een koortsthermometer omhoog waar de politiek het laat afweten - het doet denken aan geneesheren die klagen dat de sterkste antibiotica nu niets meer uitrichten tegen het virus van politieke corruptie, begrotingsschuld, valse boekhouding en mediterrane belastingmoraal.
Leven we op de drempel van de Europese chaos? Varen wij al halverwege de Styx? Zien wij daar weer de schimmen van het negentiende-eeuwse dodenrijk, horen we daar reeds de ordeloze klanken van wat nog welwillend het Europese concert werd genoemd? Niemand mag 'Frieden und Wohlstand noch weitere 50 Jahre für selbstverständlich halten,' waarschuwde Angela Merkel eind oktober. Oef, dan wordt het serieus, ook al deed Merkel niets anders dan ons in herinnering brengen wat de oorspronkelijke reden was om aan de Europese eenwording te beginnen, kort na de Tweede Wereldoorlog.
Ik ben misschien iets optimistischer. Veel vertrouwen heb ik nooit gehad in die simpele Oud-Beijerlandse analyse, maar de vorige week zijn er toch een paar adembenemende dingen gebeurd die ik zonder die uitleg niet voor mogelijk had gehouden. De Griekse premier Papandreou onthutste de wereld met zijn idee om een referendum te houden over het Europese noodpakket dat zijn land moest redden, maar de financiële markten floten, nee krijsten hem terug. Binnen een week werd hij opzijgezet en vervangen door de technocraat Lucas Papademos. In Italië voltrok zich het wonder dat de onmogelijke Silvio Berlusconi binnen een paar dagen, waarin de rentelasten met tientallen miljarden euro's tegelijk omhoogschoten, moest aftreden om plaats te maken voor oud-EU-commissaris Mario Monti.
Twee zwaluwen maken nog geen Zuid-Europese lente, en de schoonheidsprijs voor regime change verdient het ook niet. Maar afgezet tegen chaos & ontbinding en de beschamende kwaliteit van de vorige regeringen, mag je de snelle wisselingen van de wacht legitiem en verantwoord noemen. De rentestand fungeerde als nuttige thermometer, een standbeeldje voor de oude lezer uit Oud-Beijerland. Maar ook een iets grotere voor Angela Merkel en Giorgio Napolitano, die de dwazen trotseerden en de waarheid durfden te zeggen. Politiek greep in, met dank aan de economie. Nu de gekte uit Venlo nog bezweren, dan gaat de rente ook hier omlaag.
