Het nationalisme duikt op de vreemdste momenten in mij op

In vroeger tijden werd gedacht dat oorlog en vrede in de wereld nogal voorspelbaar waren. Heel simpel, het ging om landen en om macht. Als land A machtiger was dan land B, dan viel het land B aan. Was het machtsverschil klein, dan durfde geen van beide op avontuur te gaan en dan was er vrede.

Veel te simpel natuurlijk, want de werkelijkheid blijkt veel ingewikkelder. Al-Qaida is geen land, maar zorgde wel voor oorlog. De oude theorie beweerde dat het niet uitmaakt of een land een democratie is of een dictatuur, beide zouden onderworpen zijn aan de dwingende logica van het machtsverschil. Die bewering ging ook niet op, want democratieën trekken veel minder vaak ten strijde dan niet-democratieën. Je moet dus wél achter de voordeur kijken om te kunnen begrijpen waarom er oorlog uitbreekt of niet. Fenomenen als WikiLeaks of 'de rechten van de mens' kun je ook niet negeren als factor in de wereldpolitiek, hoewel ze niets met interland-rivaliteit te maken hebben. Het zijn bijna zelfstandige drivers in het grote spel geworden.

Van de dertig grote oorlogen die er tegenwoordig gemiddeld per jaar in de wereld worden gevoerd, is het overgrote deel ook niet tussen landen; het zijn interne conflicten of ze woeden dwars door grenzen heen. Ook het idee dat landen onderling überhaupt alleen maar met oorlog en vrede bezig zijn, en de rest eigenlijk maar bijzaak vinden, wordt tegenwoordig als een rare versimpeling gezien.

Omgekeerd vinden oude realisten dat losse denken over internationale politiek ook maar gevaarlijke nieuwlichterij. Ze geven wel toe dat de wereld niet stilstaat, maar als het er echt op aankomt, gaat het om de naakte macht en spelen nationale belangen wel degelijk een doorslaggevende rol. De Ware Finnen noemen zich geen Ware Europanen of Ware Wereldburgers.

Ik ontken de kracht van het nationalisme niet, maar vind het vaak een bekrompen drijfveer en doe mijn best in grotere kaders te denken. Ik betrap me er wel op dat het nationalisme op de vreemdste momenten in mij opduikt, maar heb de neiging om meteen tot grondig zelfonderzoek over te gaan: lijd ik aan een negentiende-eeuwse ziekte, gaat het om een onschuldig restant van opvoeding en geschiedenisonderwijs, of om een listig verpakt maar aantoonbaar eigenbelang?

Van een uitspraak als 'we gaan Nederland teruggeven aan de Nederlanders' keert mijn maag zich om, en de Ware Finnen deugen ook niet. Maar als Nederland voetbalt tegen Hongarije juich ik bij een doelpunt van Sneijder. Desondanks voel ik me het nationalisme totaal ontstegen als ik Barcelona zie spelen. Zelfs als het tegen een Nederlandse club zou gaan, blijk ik voor het onwaarschijnlijke voetbal te zijn en mag die Nederlandse club worden weggespeeld. Als ik iemand op zondagmorgen, Vroege Vogels, hoor betogen dat het van groot belang is dat de wolf in Nederland terugkeert, of dat de gehakkelde aurelia niet uit Zuid-Limburg mag verdwijnen, vraag ik me af welk groots doel daar nu mee is gediend. Denk liever Europees, het kan toch geen ecologisch belang per se zijn dat die beesten zich binnen een toevallig staatkundig reservaat bevinden?

Helemaal in de war ben ik als ik straks weer middagenlang via Radio Tour de France op de hoogte word gehouden van tussensprintjes van de Rabo-wielerploeg, en verondersteld word een gat in de lucht te springen als hun Spaanse kopman zich in de groene trui fietst. Dat schijnt in die kringen een 'oranje' succes te heten. Waarom moet ik blij zijn als Chinese tafeltennissters die een Nederlands paspoort hebben een olympische medaille 'voor oranje' winnen, en bedroefd als een Nederlands exportpaard dat straks voor Duitsland doet?

In de oorlog in Libië gaat het om grenzeloze idealen als vrijheid en democratie, maar zie ik breuklijnen langs nationale belangen lopen. Alle idealen worden even opzij geschoven als een Nederlandse helikopter zich onhandig laat overmeesteren. De Telegraaf riep bijna op tot oorlog. Sarkozy liep van meet af voorop in militaire druistigheid, maar de kenners zagen direct dat daar de nationale angst achter zat voor een chaotisch Libië aan de overkant van de Middellandse Zee, met grote vluchtelingenstromen richting Frankrijk. Je mág van mij tegen die interventie zijn, maar nu we er vóór zijn blijft het me trouwens ook enigszins verbazen dat Nederland niet wil meedoen aan strike missions, terwijl schuchtere landen als België en Noorwegen daar geen moeite mee hebben. Welk belang heeft Nederland niet dat België wel heeft? Wanneer gaat de Rabobank of Vacansoleil besluiten om daar in te grijpen? Voor het nationale draagvlak hoeven ze niet te vrezen, dat zal er zijn.