Deze ministerspost was op verzoek van de PVV gecreëerd en het Gedoogakkoord voor het kabinet Rutte I bevatte met name voor deze portefeuille details. De Leers-agenda die daarna werd opgesteld bestond uit vijf stuks Europese regelgeving die moesten worden aangepast aan de Nederlandse wensen. Deels is dit gelukt, deels kreeg Nederland de andere lidstaten niet mee.
Kan er wel iets bereikt worden op Europees niveau als een staatssecretaris in plaats van een minister verantwoordelijk is voor asiel en migratie? Leers klaagde over het feit dat de negatieve toon van met name de PVV een obstakel was bij de Europese onderhandelingen. Het ligt in de lijn der verwachtingen dat minder nadruk op het asiel- en migratiebeleid door downgrading naar een staatssecretaris een deel van de negatieve indruk kan wegnemen. Downgrading betekent zeker niet dat er minder bereikt wordt. De staatssecretarissen die Minister Leers voorgingen waren goed in staat de Nederlandse belangen te behartigen. Daarbij zetten de bewindslieden vooral in op Europese samenwerking, zonder de dreiging het anders nationaal te regelen zoals onder Kabinet Rutte I. Al met al kan gesteld worden dat het voor de inhoud van het Nederlandse succes in Europa voor asiel en migratie niet veel zal uitmaken of deze portefeuille aan een minister of een staatssecretaris is gegeven.
Wel kan de toon van de Nederlandse inzet verschil uitmaken voor de sympathie die Nederlandse voorstellen ontvangt bij de andere lidstaten. Daarvoor is het belangrijk wat hierover in het nieuwe regeerakkoord zal staan. Dat kan verrassend uitpakken. De verkiezingsprogramma's van VVD en PvdA verschillen sterk van elkaar in aanpak van asiel en migratie. De VVD wil aan de ene kant kennismigranten uitnodigen naar Nederland te komen, maar hard optreden tegen illegale immigratie. Ook bij huwelijksmigratie staat de kans op economisch succes centraal. Veel van deze punten komen overeen met het beleid dat onder Leers al is ingezet. De PvdA heeft een geheel andere benadering van deze portefeuille. Integratie en kansen op integratie staan voorop. Daarnaast moet de asielprocedure snel doch rechtvaardig zijn. Waar de VVD de Europese samenwerking op deze gebieden niet noemt, stelt de PvdA samenwerking en harmonisatie centraal. Dat vraagt een andere aanpak dan de VVD voorstelt.
Afhankelijk van de benadering in het regeerakkoord - inzet tegen illegale immigratie en kans op economisch succes of toch meer Europese samenwerking en kans op integratie - zal de lijn in Europa kunnen verschillen van de aanpak van Leers. Ook hangt het af van de manier waarop de afspraken in het regeerakkoord worden opgenomen: worden specifieke Europese maatregelen voorgesteld zoals in het Gedoogakkoord, of worden algemene beleidslijnen uitgezet zoals tevoren gebruikelijk was? Bij de eerste is het succes van een beleid relatief gemakkelijk te meten, bij de tweede niet. Omdat andere lidstaten zelf een aanpak als de tweede lijken te hebben, zal deze echter beter aansluiten bij de Europese onderhandelingspartners.
De keuzes in het regeerakkoord zijn ook van belang voor de keuze waar men de staatssecretaris plaatst: bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken, bij Justitie of toch bij BZK? Alle drie zijn in het verleden gebruikt. Bij Buitenlandse Zaken wordt migratie en asiel meer gezien als buitenlands beleid, bij Justitie en BZK als een vorm van binnenlands beleid. Bij een stevige inzet op de strijd tegen illegale migratie en de criminele activiteiten die ermee gepaard gaan, ligt een plaatsing van de nieuwe staatssecretaris bij Justitie voor de hand. Dan is het ook meer binnenlands beleid met mogelijkheden tot Europese samenwerking. Bij een inzet op Europese samenwerking en harmonisatie zijn alle drie mogelijk: alle Nederlandse ministeries hebben tenslotte in hun beleid te maken met Europese samenwerking en harmonisatie.
Al met al kan worden voorzien dat Nederland ook met een staatssecretaris voor asiel en migratie een succesvol beleid kan voeren in de Europese Unie. Afhankelijk van de keuzes die worden gemaakt voor zowel de inhoud van het beleid als de plaatsing bij een specifiek ministerie zal de toon van Nederland in Europa anders kunnen worden voor asiel en migratie. Europese samenwerking kan daarbij gemakkelijker worden aangegaan als het beleid algemeen wordt geformuleerd.
Flora Goudappel is universitair hoofddocent Europees Recht bij de Erasmus universiteit in Rotterdam.