Irak, vijf jaar verslagen en verloren

Vier maanden ervoor, in november 2002, voorspelde een rapport van hulporganisatie MedAct dat de campagne tussen de 48.000 en 261.000 doden zou gaan kosten, burgers en militairen. Dat was exclusief een burgeroorlog, waar nog geen rekening mee was gehouden. Dat woord is lang uit het beleidsjargon geweerd, maar zelfs VN-baas Kofi Annan kon er uiteindelijk niet meer omheen en gebruikte het b-woord vanaf november 2006. Voor de VS is het nu nog taboe; vice-president Dick Cheney heeft immers ooit toegegeven dat er in zo'n situatie voor de Amerikaanse troepen niets meer te zoeken - laat staan te winnen - valt in Irak.

Na vijf jaar weet nog steeds niemand hoeveel ellende de oorlog heeft aangericht. Slachtofferschattingen onder Iraakse burgers variëren tussen honderdvijftig- en zeshonderdduizend, maar zelfs binnen die ruime marge is het gissen. Demografische vergelijkingen met de periode voor 2003 zijn hachelijk, omdat toen de gezondheidszorg en voedselsituatie door de VN-sancties en door Saddams praktijken nijpend waren.

Het Amerikaanse blad Conflict and Health heeft alle denkbare bronnen en studies nog eens doorgespit. Na een strenge schifting onder tientallen slachtofferstudies hield het uiteindelijk dertien serieuze rapporten tegen het licht. Grofweg zijn er twee manieren om het dodental in een oorlog vast te stellen. Kijk of de bevolkingsstatistiek een vreemde neerwaartse knik vertoont. Of turf de overlijdensberichten uit de betere kranten en journaals en ondervraag uitvaartondernemingen. De eerste methode komt vaak hoog uit, omdat ook doden worden meegerekend die geen oorlogsslachtoffers zijn. De tweede methode valt vaak nogal laag uit, omdat er in elke oorlog heel wat onbekende doden vallen. De schokkendste uitkomst van het onderzoek van Conflict and Health is dat er geen uitkomst is. De schattingen in deze studies lopen een factor vijftien uiteen: de laagste houdt het op gemiddeld achtenveertig slachtoffers per dag, de hoogste op 759 doden per dag. Nu kun je zeggen: hou op met dat geneuzel, elke uitkomst is te veel. Maar de variatie is zó groot dat er iets moet gebeuren. Een internationale telplicht bijvoorbeeld.

De Amerikaanse regering weigert dodentallen bekend te maken en dat is niet voor niets. Dodenlijsten worden bediscussieerd en maken het doel van elke militaire missie controversieel. Ze maken controversiële operaties (luchtbombardementen op dorpen) bovendien nóg controversiëler, en daar zit de commandant niet op te wachten. Afgezien daarvan is het ook razend lastig om doden te tellen.

Een aparte discussie is of de surge van vorig jaar heeft gewerkt. Begin 2007 besloot Bush 'tijdelijk' dertigduizend extra soldaten naar Irak te sturen om het geweld de kop in te drukken. Het 'tijdelijk' is intussen gewijzigd in 'tot nader order'. Officiële berichten juichen over de surge, het geweld zou sinds juni vorig jaar met zestig procent zijn afgenomen. Een recent Congresrapport geeft meer cijfers: in juni 2007 werden 6000 aanslagen gepleegd, een maand geleden nog maar 2400. Toen ontploften 1700 knutselbommen per maand, nu nog maar 700. In 2004 werden maar 1700 illegale wapenopslagplaatsen ontdekt, in 2007, hoera, bijna 7000. Dat is, vooruit, wat beter.

Maar tegen welke prijs? De VS danken hun 'succes' aan het uitdelen van wapens aan soennitische ordediensten, terwijl de soennieten vijf jaar geleden de vijand waren. Die ordediensten tellen nu tachtigduizend man. Die zijn inderdaad achter de beweging 'Al Qaida in Irak' aangegaan, en daarmee bewijzen ze dat zij eigenlijk nooit iets van Al Qaida moesten hebben.

Maar als sjiietenhoofdman Al Sadr zijn zelfverklaarde wapenstilstand opheft, kan alles weer anders worden. Ook de commandanten beseffen de tijdelijkheid. Een van hen zei: 'Je moet de cake niet uit de oven halen als hij lekker begint te ruiken, maar pas als hij echt gaar is.' Gaar of niet, Irak is een debacle geworden. De centrale staat is weggevaagd. Generaal McCaffrey, die in 1991 op last van Bush sr. voor de poorten van Bagdad moest stoppen met zijn pantserleger, bracht twee maanden geleden verslag uit van de misère. 'Incompetentie, corruptie, paranoia tussen de facties en de politieke patstelling hebben de staat lamgelegd.'

Bronnen

• Catherine Marie Dale (Congressional Research Service), Operation Iraqi Freedom: Strategies, Approaches, Results, and Issues for Congress. Report for Congress, February 22, 2008. Washington DC.
• Frederick M. Burkle Jr, Christine Tapp, Kumanan Wilson, Tim Takaro, Gordon H. Guyatt, Hani Amad
• En Edward J. Mills: Iraq War mortality estimates: a systematic review in: Conflict and Health 2008, 2:1. BioMed Central Publications