Libië heeft chemische wapens, maar niemand maakt zich daar druk om

De oudere lezers zullen zich nog herinneren waarom de VS in 2003 Irak aanviel. Saddam Hoessein werd er van verdacht massavernietigingswapens te hebben, die hij verborgen hield voor de inspecteurs van de VN. Saddam werd verslagen, Irak werd uitgekamd, maar er werd niets gevonden. De verlegenheid was groot, de oorlog bleek om de verkeerde reden te zijn gevoerd en daarbij werd hij zelfs door VN-baas Kofi Annan 'illegaal' genoemd.

De vergelijking met Libië gaat op veel punten mank maar is toch in één opzicht interessant: Libië heeft absoluut wél chemische wapens, maar niemand maakt zich daar serieus druk over. Het land wordt met een geldige vergunning van de VN op zak aangevallen omdat de burgerbevolking beschermd moet worden tegen de misdaden van Khadaffi. Er is wel even gesuggereerd dat Khadaffi in een na-mij-de-zondvloed-scenario ook zijn chemische wapens nog op de opstandelingen zou kunnen afvuren, maar dat argument heeft bij de interventie en de VN-debatten geen rol van betekenis gespeeld.

In de woede over de illegale oorlog tegen Irak wordt vaak vergeten dat er in dat land wel degelijk nog een erfenis aan chemische wapens was. Veel gifgasvoorraden van Saddam waren na operatie Desert Storm in 1991 onder toezicht van UNSCOM-inspecteurs vernietigd, maar niet alle. In Al Muthanna zat een gevaarlijk restant van het zenuwgas sarin in bunker 13, waar de VN niet bij kon omdat de bunker ernstig lekte vanwege een half gelukt geallieerd luchtbombardement in 1991. Saddam gaf de munitie uit bunker 13 - ten onrechte - op als 'vernietigd'. Bunker 41 was heel gebleven en UNSCOM gebruikte deze om resten van vernietigde voorraden gifgas in op te slaan. De bunker zelf bleef vervuild met sporen mosterdgas. In 1994 werd het probleem 'opgelost' door beide bunkers met een anderhalve meter dikke laag beton voor de eeuwigheid toe te dekken.

Na de oorlog van 2003 werden de bunkers weer 'gevonden'. Toen niemand zich er nog voor interesseerde (want iedereen zei immers dat 'er geen massavernietigingswapens in Irak waren gevonden') rapporteerde de VN in haar officiële eindrapport in 2007 dat het in de bunkers van Al Muthanna toch niet pluis was. In het slechtste geval zou er nog wel eens vijftienduizend liter sarin kunnen liggen in roestende raketten. Militair vermoedelijk over de houdbaarheidsdatum, maar wel proliferatiegevoelig en interessant voor terroristen.

Twee jaar geleden trad het 'nieuwe' Irak toe tot het Chemische Wapenverdrag en werd het verplicht om de oude rotzooi van Saddam Hoessein 'zo spoedig mogelijk' te vernietigen. Maar ja, dan moet je eerst opgeven wat je allemaal nog hebt, en dat was een probleem. Want het was onmogelijk om precies vast te stellen wat er nog in de twee vuile bunkers lag.

Bovendien kwam aan het licht dat nota bene de twee bezettende machten, de VS en Groot-Brittannië, zich niet aan de regels hadden gehouden. Wat was het geval? In de bezettingsjaren 2003-2008 hadden deze landen her en der zo'n vijfhonderd oude chemische wapens aangetroffen. Die hadden ze eigenlijk meteen netjes moeten aangeven bij de OPCW, de organisatie die de chemische wapens in de wereld opruimt. Maar uit vrees voor diefstal en chemisch terrorisme (ook tegen de eigen troepen) bleken zij hun vondsten verborgen te hebben gehouden en, naar zeggen, in het geheim te hebben vernietigd. Dat biechtten ze pas op in 2009, toen Irak tot het verdrag toetrad en schoon schip moest maken.

Er ontstond enige knorrigheid binnen de OPCW, want zo kon je in bezettingssituaties nooit helemaal weten waar je aan toe was en kon de wereld er ook niet zeker van zijn dat het einddoel van het Chemische Wapenverdrag, de totale eliminatie, zou worden bereikt. Zuid-Afrika mopperde en verlangde een werkgroep die moest bestuderen hoe dat nu voortaan moet met bezetters die chemische wapens aantreffen (zoals straks misschien in Libië).

De VS en Groot-Brittannië werden geëxcuseerd voor hun handelwijze - hun geheimhouding viel after all wel uit te leggen. Bovendien zal de hulp van de VS nog noodzakelijk zijn, want na het vertrek van de Amerikaanse troepen dit jaar, zal Irak alle oude chemische troep, inclusief het vieze bunkercomplex in Al Muthanna, zelf moeten zien op te ruimen. Dat zou wel eens vijfhonderd miljoen dollar kunnen kosten. Er een onneembare betonnen sarcofaag van maken, à la Tsjernobyl, mag niet van het Verdrag. De verwachting is ook dat er de komende jaren in Irak nog veel meer legacy munitions worden gevonden.

De ironie van de geschiedenis is toch dat niet Saddam Hoessein, maar Bush en Blair formeel Iraakse chemische wapens illegaal in hun bezit hadden.