Sinds de onafhankelijkheid van Servië in 2006 is toenadering tot Brussel de belangrijkste prioriteit van het land. Er mocht geen kink in de kabel komen door een nationale demonstratie. Corruptie is het meest gevoelige punt van het overleg met de Europese Commissie en de lidstaten. De afgelopen jaren heeft Montenegro zich ingespannen om zijn slechte reputatie op te vijzelen door anti-corruptie maatregelen te nemen, de mensenhandel aan te pakken en ook de smokkel van sigaretten en drugs tegen te gaan.
In tegenstelling tot de demonstranten gaf de EU de Montenegrijnse regering het voordeel van de twijfel - er was voldoende vooruitgang geboekt om officieel groen licht te kunnen geven voor de start van de lidmaatschapsonderhandelingen. Ook Europa staatssecretaris Ben Knapen zag geen overwegende bezwaren meer, hoewel men in Den Haag lang had getwijfeld over de wenselijkheid van deze toezegging. Het proces van onderhandelingen, zo schreef Knapen aan de Tweede Kamer, is met voldoende waarborgen omgeven. In het geval van Montenegro wordt immers een nieuwe onderhandelingsaanpak toegepast: de gesprekken beginnen met de moeilijkste hoofdstukken (rechtstaat en democratie) en deze worden pas aan het eind van de onderhandelingen afgerond. Daardoor kan, gedurende het proces, worden gecontroleerd of de hervormingen ook daadwerkelijk het gewenste effect hebben. En de Europese ministerraad zit aan het stuur - zo beklemtoonde de bewindsman - want die besluit over elke stap in het proces en daarbij kan elke lidstaat een veto uitspreken.
Machtsmonopolie van de sociaal-democraten
De centrale vraag is natuurlijk of men in Montenegro met de strenge aanpak van de EU kan omgaan. De huidige pro-Europese regering beweert van wel maar blijft deze lang genoeg in het zadel? In Servië hebben we onlangs een wisseling van de macht gezien die de Europese ambities van dat land kan ondermijnen - een combinatie van nationalisten en oud-Milosevic aanhangers heeft het roer overgenomen. De eerstvolgende parlementsverkiezingen in Montenegro waren voor 2013 gepland maar de president heeft besloten ze te vervroegen naar oktober van dit jaar zodat een nieuwe regering met een vers mandaat kan gaan onderhandelen over het EU lidmaatschap. De huidige regeringspartijen rekenen er blijkbaar op dat ze gaan winnen en hun coalitie kunnen voortzetten. Dat is heel goed mogelijk maar men kan zich afvragen of daarmee de politieke stabiliteit ook voor een langere tijd is gegarandeerd.
De huidige politieke constellatie van Montenegro, die uniek is voor de regio, wordt nog steeds bepaald door de strijd die heeft plaatsgevonden rond de onafhankelijkheid in 2006. De sociaaldemocratische DPS en SDP waren vóór afscheiding van Servië terwijl de voorheen aan Milosevic gelieerde socialistische partij (SNP) tegen was. Omdat een meerderheid van de Montenegrijnen onafhankelijkheid steunde, kregen de twee eerste partijen al in de jaren negentig van de vorige eeuw een soort machtsmonopolie dat tot vandaag de dag voortduurt en ze hebben reeds aangekondigd samen de komende verkiezingen in te gaan. Hoewel verkiezingen in het land vrij en eerlijk verlopen, kan men dus niet spreken van een politiek gezonde situatie. De oppositiepartijen kunnen in de verleiding worden gebracht het overleg met de EU tegen de regering te gebruiken - met nadelige gevolgen voor het land want zonder een brede politieke consensus is het moeilijk om de door de EU geëiste hervormingen succesvol door te voeren.
Nog een lange weg te gaan
De aanpak van corruptie en criminaliteit heeft volgens Brussel absolute prioriteit. Een grote onbekende is of vooraanstaande politici, voor zover ze bij dergelijke praktijken betrokken zijn geweest, bereid zijn om zichzelf in de vingers te snijden. Om die reden eist de EU dat er ook zaken ‘op hoog niveau' voor de rechter gebracht worden. Ondanks het feit dat dit jaar een oud-burgemeester en een broer van een voormalige president zijn veroordeeld wegens corruptie, plaatst de Europese Commissie vraagtekens bij het aantal daadwerkelijke veroordelingen bij omkopingspraktijken. Ook bestaan er twijfels over de opsporingscapaciteit van het gerechtelijk apparaat om de corruptie en georganiseerde misdaad effectief aan te pakken.
Montenegro heeft nog een lange weg te gaan voordat het aan de strikte eisen van EU lidmaatschap voldoet. De kloof met het gewenste eindresultaat is nog groot. Deze wordt goed zichtbaar wanneer we kijken we naar de zaken die bovenaan de hervormingsagenda staan. Neem de corruptie - Transparency International geeft het land een 4.9 uit 10 en daarmee staat het nummer 66 op de wereldranglijst. Nederland scoort respectievelijk 8.9 en een 7de plek. Als we Nederland als maatstaf nemen dan komt ook een aantal huidige EU lidstaten er overigens slecht af. Italië, Roemenië, Griekenland en Bulgarije staan lager op de lijst dan Montenegro. Er bestaat ook een internationale graadmeter voor de onafhankelijkheid van de rechtelijke macht: Montenegro staat op de 56e plek (Nederland op de 6e plaats) en krijgt een waardering van 4.2 uit 7 (Nederland scoort een 6.3). Freedom House, tenslotte, bestempelt Montenegro als een vrij land maar geeft het land niet de maximum score op het punt van burgerlijke vrijheden en politieke rechten.
Montenegro is een klein land dat zeker de flexibiliteit zal kunnen opbrengen om redelijk snel aan de meeste EU eisen te voldoen. Het hervormen van de rechtstaat zal echter een bottleneck kunnen worden. Dit zal uiteindelijk de duur van de onderhandelingen bepalen.
Voor meer informatie over de toetreding van Montenegro tot de Europese Unie kunt u naar de website van Europa-nu.
