Oekraïne: twee maanden na de verkiezingen

Op 26 maart vonden in Oekraïne parlementsverkiezingen plaats. De partij van zittend president Joesjenko verloor. Politieke problemen en economische stagnatie hebben de populariteit van de pas vorig jaar aangetreden president ernstig aangetast. Zijn toenmalige uitdager - Victor Janoekovitch - werd de grote overwinnaar. Zijn Partij van de Regio's kreeg de meeste stemmen. Op de tweede plaats eindigde de partij van Julia Timosjenko, de eind vorig jaar door Joesjenko ontslagen premier, die zijn belangrijkste bondgenoot was tijdens de Oranje-revolutie van 2004, de revolutie die Joesjenko aan de macht bracht.

De grote vraag is natuurlijk wat de uitslag van deze verkiezingen betekent voor de stabiliteit van Oekraïne. Zal het mogelijk zijn een regering te vormen die in staat zal zijn het proces van politieke en economische hervorming - dat de laatste tijd stagneerde - weer op te pakken? Wat betekent deze uitslag voor de relatie met de Europese Unie? En niet in de laatste plaats, hoe zullen de betrekkingen met Moskou zich ontwikkelen? Hoe gevoelig deze relaties liggen, bleek niet alleen ten tijde van de Oranjerevolutie, toen bemoeienis door de EU met het verloop van de presidentsverkiezingen door Rusland als ongewenste inmenging in de eigen invloedssfeer werd bestempeld. Ook de recente problemen tussen Moskou en Kiev over de levering van Russisch gas onderstrepen de gevoeligheid van de onderlinge relatie.

De eerste vraag is nu of de politieke leiders in staat zijn om een stabiele en daadkrachtige regering te vormen. Onderhandelingen daarvoor zijn al enige tijd gaande, maar hebben nog niet tot resultaat geleid. Op het eerste gezicht zou de vorming van zo'n regering niet te moeilijk moeten zijn. Joesjenko heeft weliswaar verloren, maar de Oranje coalitie heeft nog steeds een meerderheid. Echter, de persoonlijke animositeit tussen hem en Timosjenko, de als gevolg van verandering van de grondwet zwaardere rol van de toekomstige premier en verschil in visie op hoe Oekraïne zich zou moeten ontwikkelen vormen een belangrijke sta in de weg.

Zo is Joesjenko niet geneigd Timosjenko het premierschap te gunnen. Het ongedaan maken van de privatisering onder haar premierschap in 2005 beschouwt hij als een belangrijke oorzaak van de huidige economische stagnatie. De animositeit tussen beiden gaat echter dieper. Zij staan voor een geheel verschillende visie op de toekomstige ontwikkeling van de Oekraïense samenleving. Timosjenko is een representant van een typisch bonapartistisch politiek systeem: een dominant ambtsapparaat, dat vooral in de verarmde en ontevreden bevolkingsgroepen steun zal zoeken. Dit in tegenstelling tot Joesjenko, die de toekomst van een welvarend Oekraïne in een open democratisch bestel ziet. Gegeven deze tegenstelling valt te betwijfelen of beiden ooit tot een stabiele coalitie zullen kunnen komen.

Het ontbreken van een stabiele en daadkrachtige regering zal de relatie met de EU blijvend onder druk zetten, in het bijzonder bij de implementatie van het Europese nabuurschapsbeleid (ENP). Dit niettegenstaande het gegeven dat alle betrokken partijen de toetreding tot de EU zien als vanzelfsprekende ontwikkeling in de modernisatie van Oekraïne. Dit geldt ook, in tegenstelling tot wat beweerd wordt, voor de meer naar Rusland leunende Janoekovitch. Het verschil zit in het tempo van de lidmaatschapsaanvraag. Voor Joesjenko kan het niet snel genoeg gaan, waar de Janoekovitch de nadruk legt op het vooropstellen van het nationale belang.

Veel groter is het verschil tussen de partijen in hun houding ten opzichte van de relatie met Rusland en de mogelijke gevolgen daarvan voor de EU. Daarbij is de pro-Russische oriëntatie van Janoekovitch niet eens noodzakelijkerwijs het grootste probleem. Die hoeft samenwerking tussen de EU en Oekraine binnen het ENP niet te belemmeren. Problematischer ligt het bij Timosjenko. Haar harde opstelling ten aanzien van Rusland kan ook de Unie in een moeilijk parket brengen. Dat geldt wel in het bijzonder voor de energierelaties. De ex-premier heeft er immers nooit een geheim van gemaakt een herziening te willen van de in het begin van het jaar gesloten gas-overeenkomst met Rusland. Mocht in Oekraïne een regering aantreden die dit onderwerp zou willen opspelen, dan is het evident dat daarmee ook de Unie voor dilemma's komt te staan in haar betrekkingen met Oekraïne èn Rusland.

Voortzetting van de Oranjecoalitie is uiteindelijk de meest waarschijnlijke uitkomst van deze verkiezingen. Maar daarmee zijn politieke stabiliteit en daadkracht niet gegarandeerd. Integendeel. Een ding is zeker: aanwezigheid van zowel Janoekovitch als Timosjenko in het Oekraïnse Parlement zal de relatie met Rusland nog meer gewicht geven, met onvermijdelijk consequenties voor de EU. Een constatering die eens te meer onderstreept dat de EU geen evenwichtig beleid ten aanzien van Oekraïne kan voeren zonder een adequaat Rusland-beleid.

Julia Portnaia en Jan Rood zijn respectievelijk als medewerker en hoofd verbonden aan het CESP.