Was Mandela een god of een sterveling? De eruptie van bewondering en emotie na zijn dood was een begrijpelijke reactie, waarin de goddelijke benadering elke dissonant uitsloot.
Maar voor het echte antwoord op de vraag wie Mandela was, is het interessanter om juist in een ongemakkelijk feit te duiken. Zijn vriendschap met Khadaffi bijvoorbeeld.
‘Zij die zich inzetten voor het lot van miljoenen mensen moeten een goed begrip van de geschiedenis hebben. Zij moeten rekening houden met de gevolgen van hun daden voor degenen voor wie ze zich denken in te zetten.’ Zo begon Nelson Mandela op 13 juni 1999 een toespraak tot zijn collega en vriend Moammar Khadaffi, op bezoek in Kaapstad.
‘En ik weet, my Brother Leader, dat u en ik het voorrecht en de plicht hebben om toevallig in een dergelijke positie te verkeren, en dat wij elk op onze eigen manier trouw zijn geweest aan die verantwoordelijkheid.’
Vijf minuten later hief hij het glas op ‘onze Broeder Leider’.
Die toespraak van Mandela, sinds vorige week tot heilige verklaard, maakt duidelijk waarom het sterfelijke icoon toch nog blijkt te verschillen van God. Zou God het glas heffen met een woestijndictator van wie hij wist dat hij de Lockerbie-aanslag had beraamd, van wie hij wist dat hij in Rabta een geheime chemische wapenfabriek bouwde, en van wie hij wist dat hij een oorlog in Tsjaad voerde en steun gaf aan krijgsheren in het Grote Merengebied? Zou God geld hebben aangenomen van Khadaffi voor zijn verkiezing tot hoogste leider?
Nee, want God heeft naar men zegt geen vuile handen. Nelson Mandela was een mens. Je zou het na de gevorderde zendtijden, ingelaste katernen en ik-heb-hem-mogen-aanraken- terugblikken van een week geleden bijna niet geloven, maar hij was een politicus uit de realistische school.
Denkt u nu niet dat ik Mandela hier op zijn plaats ga zetten. Ik zeg maar meteen dat ik oneindig meer onder de indruk ben van de sublieme sterveling dan van de onfeilbare schepper. Ik vind de vergoddelijking pijnlijk bedwelmend. Totaal oninteressant, en onrechtvaardig omdat ze precies verhult wat de grootheid van de politieke sterveling Mandela is.
Mandela was geen god, maar een raspoliticus die zich voor het sterfelijke tekort durfde te verantwoorden
Hij durfde, kort gezegd, te compromitteren. Niet ongebruikelijk in de internationale politiek, maar ook niet gemakkelijk toegegeven, en vaak liever weggemasseerd met halve leugens. Maar Nelson Mandela durfde nu juist wel verantwoording af te leggen voor de pijnlijke keuzes die de aardse politiek hem opdrong.
In dezelfde rede waarin hij Khadaffi prees, durfde hij zijn gast ook te zeggen waarom. ‘De betrekkingen tussen onszelf en tussen Libië en Zuid-Afrika zijn niet onomstreden, en daarom nogal van betekenis voor de wereldpolitiek.’ Geduldig zoeken naar compromissen met landen uit de categorie ‘Libië’ is van een hogere morele orde dan het aanvaarden van ‘de amoraliteit van de macht’. In een wereld waarin machtsongelijkheid spanning, ongelijkheid en achterstelling in stand houdt, is tegenwicht noodzakelijk. ‘This is so even where we may disagree as individual nations with those decisions.’
Dit lijkt me een aardse, maar zuivere verantwoording van het feit dat Nelson Mandela samenwerkte met minder frisse leiders. Verwijten dat hij Khadaffi weigerde te verketteren veegde hij beslist van tafel. Niet met de jij-bak dat zijn critici dat ook lang niet altijd deden, maar met het argument dat hij hem nodig had voor het hogere doel ‘to save the world from debilitating conflict and enduring inequality’. Hij vond de eis van het Westen zelfs ‘zuiver opportunistisch’ en herinnerde eraan dat Khadaffi hem steeds had gesteund, en in zekere zin Zuid-Afrika aan de democratie had geholpen.
Nu zijn er natuurlijk meer wereldleiders geweest die vonden dat het (=hun) doel alle middelen heiligde, met alle desastreuze gevolgen van dien. Het is de zelfbeheersing en wijsheid van zo’n leider die uitmaakt of hij als goed of slecht de geschiedenis ingaat.
Mandela koos voor ‘vriendschap’ met Khadaffi omdat hij dacht de wereld zo op bepaalde momenten te helpen. ‘Niemand kan ontkennen dat de vriendschap en het vertrouwen tussen Zuid-Afrika en Libië zeer belangrijk waren bij het vinden van een oplossing voor Lockerbie.’ Mandela was geen god, maar een raspoliticus die zich voor het sterfelijke tekort durfde te verantwoorden.
