Russen en Amerikanen zijn stille hoofdrolspelers in Kirgizië

De meest onbegrepen brandhaard van dit moment is Kirgizië. De een noemt het een etnische uitbarsting, want Kirgizen en Oezbeken hebben het op elkaar gemunt. Anderen zeggen dat Kirgizen en Oezbeken best naast, of zelfs met elkaar kunnen leven. Maar Kirgizen zijn nomaden en arm, terwijl Oezbeken zich hebben opgewerkt tot betrekkelijk welvarende boeren. We zouden hier dus een late aflevering van een echt klassenconflict beleven. En dan zijn er Kirgiziëdeskundigen die vinden dat de sleutel juist ligt bij diepe belangenconflicten tussen lokale clans en criminele syndicaten.

Maar sla je er een Intelligence Brief van een denktank als Stratfor op na, dan gaat het allemaal weer om een ragfijn spel tussen strategische grootmachten die in de zoveelste variant van de aloude Great Game in Centraal-Azië zijn verwikkeld, met Russen en Amerikanen als stille hoofdrolspelers. In de coulissen weliswaar, maar met lijntjes naar de spelers die wel het nieuws halen.

Niemand heeft gelijk, en iedereen toch ook weer wel. Onder geleerden is het tegenwoordig bon ton om intrastatelijke en interstatelijke oorlogen van elkaar te onderscheiden. Dat scheelt maar één scrabbleletter, maar verder een wereld van inzicht. Met intrastatelijk geweld hoor je je eigenlijk niet te bemoeien, dat speelt zich af achter de voordeur van de internationale politiek. Maar interstatelijke conflicten liggen per definitie op straat. Daar kun je omheen lopen, maar ook ongewild bij betrokken raken. Of eraan meedoen, omdat je er last van hebt, of omdat je niet wilt dat de een wint en de ander verliest.

Elke maand passeren 30.000 Amerikanen de Kirgizische basis

De scheiding tussen intra en inter is leuk voor academici, maar de harde realiteit is dat beide begrippen vaak door elkaar lopen, of dat het een het ander aansteekt. Kirgizië is een schoolvoorbeeld van grensvervaging. En zelfs al zou je het een binnenlands conflict noemen, dan nog is de oorzaak vaak omstreden. Voor de meeste media is Kirgizië een interetnisch conflict. Maar 'in Kirgizië lokt de ineenstorting van de staat etnisch geweld uit, en niet omgekeerd,' meent Martha Olcott van de Carnegie Endowment. En daar kun je de vraag aan toevoegen: zijn het grote mogendheden die de ineenstorting van de staat uitlokken, of lokt de ineenstorting van de staat de bemoeienis van machtige landen uit?

Hoe dan ook: de praktijk stoort zich haast nooit aan het verschil tussen intra en inter, ook niet aan het verschil tussen oorzaak en gevolg, en zelfs niet aan het verschil tussen het probleem en de oplossing. In Kirgizië kwam geen hulp op gang omdat men vreesde voor de gevolgen bij de verdeling. In het land wonen anderhalf miljoen Oezbeken. Nadat ze van huis en haard werden verjaagd, verkeren er nu honderdduizend onder ellendige omstandigheden aan de andere kant van de grens in Oezbekistan. Dat land verwijt Kirgizië niet alleen dat het geen poot heeft uitgestoken voor de etnisch-Oezbeekse minderheid, maar zelfs dat de regering in Bishkek achter de pogroms in het zuiden heeft gezeten. Kirgizische militairen en politieagenten zouden hebben meegemoord. Oezbekistan denkt trouwens nog een stap verder. De Oezbeekse president Karimov zegt dat 'externe krachten' achter de schermen zijn land in een oorlog proberen te trekken.

Wat zou hij bedoelen?

In april brak in Kirgizië een opstand uit tegen het corrupte schrikbewind van president Bakiyev. Deze verdween naar Wit-Rusland, maar aanhangers bleven rebelleren in het zuiden van Kirgizië. De regeringswisseling werd als een 'zege' voor de Russen gezien. Oezbekistan - in economisch opzicht en qua inwonertal de sterkste uit de lange gordel Centraal-Aziatische landen die zich tussen de Kaukasus en China aan de zuidflank van het oude Sovjetimperium uitstrekt - voelt niets voor een terugkeer van Russen aan de grens. De Russen willen hun invloedssfeer herstellen, al was het maar omdat de VS op hun beurt voet aan de grond in Kirgizië hebben door het pachten van de grote luchtmachtbasis Manas. Manas is van strategisch belang voor de doorvoer van troepen en materieel naar de oorlog in Afghanistan. Elke maand passeren dertigduizend Amerikanen de Kirgizische basis. Zelf hebben de Russen overigens ook een militair steunpunt in Kirgizië, in Kant. Manas en Kant zijn footprints van de 'grote-mogendheden-benadering' van het Kirgizische spel - ziedaar het beeld van de Great Game in de eenentwintigste eeuw.

Maar hoeveel 'inter'-rivaliteit er ook mag zijn tussen de grote landen, er is te veel 'intra'-conflictstof om van een geopolitiek conflict te kunnen spreken. Tot verdriet van de slachtoffers lijken de Russen en Amerikanen er zelfs voor gekozen te hebben om even niet in te grijpen. De Russen omdat ze geen ruzie met Oezbekistan willen, de Amerikanen omdat ze de oorlog in Afghanistan belangrijker vinden - ook een vorm van Great Gaming trouwens.