Schaduwmacht

G20 is the place to be. Het is de loya jirga (vergadering van Afghaanse stamhoofden) van de financiële wereld, een gang-up van hoofdmannen die de orde opnieuw gaan uitvinden. De voetbalcompetitie wordt even stilgelegd om de spelregels te herschrijven, de scheidsrechters krijgen nieuwe bevoegdheden (minder? meer?) en daarna spelen we verder. Het zijn van die zeldzame time-outs in de geschiedenis, scharnierpunten tussen oude en nieuwe tijdperken. Heel even wordt alles vloeibaar, de rauwe machtsverhoudingen nemen het even over van de gestolde procedures. Het is de clash tussen oude machthebbers die hun verlies proberen te beperken, en de nieuwe die hun toekomst vast willen verzilveren.

De politicologe Susan Strange formuleerde het in de vorige eeuw simpel en begrijpelijk. Er zijn twee soorten macht. Relatieve macht is dat je de mogelijkheid hebt om een spelletje bridge te winnen omdat je slim bent en bij het uitdelen een fijne kaart in handen kreeg. Maar structurele macht is dat je de middelen hebt om de spelregels van het bridge in jouw voordeel te veranderen. Als je veel structurele macht hebt kun je schoppen-aas waardeloos verklaren en klaver-twee tot hoogste troef uitroepen.

De G20 is een volkomen willekeurige clan, een vereniging zonder statuten, zonder status, zonder beslissingsbevoegdheid, ja het is de ultieme uitdrukking van anarchie, van de creatie van het recht der sterksten. Het resultaat van de jirga noemen we deftig 'orde'. Je kunt je hoogstens afvragen hoe het komt dat men het eens was over '20' en over het gastenlijstje. Waarom landen, waarom regeringen, waarom Jan Kees de Jager? Waarom geen andere spelers die je machtig kunt noemen? Het antwoord is: structurele macht.

We moeten het unieke van deze machtsmomenten natuurlijk ook weer niet overdrijven. Het spel van overleven is zó genadeloos en absoluut dat alle spelers de mogelijkheid om van de vaste regels af te wijken wel in hun achterhoofd hebben. Geen verdrag in de wereld of er staat wel een force majeure-clausule in de kleine lettertjes: in uitzonderlijke omstandigheden kan een land even uitstappen en doen wat het noodzakelijk acht. Sterker nog, ieder land speelt stiekem wel eens met de gedachte om het schaakbord om te gooien, de tegenstander in de kaart te kijken, pionnetjes in onbewaakte momenten te verzetten, de scheidsrechter om te kopen. De kosten daarvan zijn extreem hoog dus de meeste landen laten dat wel uit hun hoofd. Maar als de uitkomst van het spel een machtig groepje spelers niet bevalt, wordt het gemor steeds groter en dan is de loya jirga een kwestie van tijd.

Het is zelfs heel gewoon dat zich naast de officiële beschaafde organen alvast een compleet loya jirga-weefsel van schaduworganisaties ontwikkelt. Daarin wordt het echte spel gespeeld, de besluitvorming in de VN of de Europese Raad of het IMF zijn dan slechts formaliteiten. Voorbeelden te over. De wereldpolitiek wemelt van 'contactgroepen', zelfbenoemde clans van landen die oplossingen voorkoken.

Zonder Contactgroep was de crisis in de Balkan in de jaren negentig nooit bezworen. Het 'Kwartet' dat de kwadratuur van de cirkel in het Midden-Oostenconflict moet vinden, is een ander voorbeeld van improvisatie. Het zeslandenoverleg is het sleutelorgaan dat belast is (niemand weet door wie) met het probleem van de Noord-Koreaanse atoombom; P5+1 is de schuilnaam voor de (vijf) permanente leden van de Veiligheidsraad die Duitsland hebben uitverkoren om mee te puzzelen over de kwestie-Iran. Binnen de Europese Unie is een andere afkorting, de G3 (Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland), gepromoveerd tot het clubje dat Europese standpunten op buitenlands politiek gebied marineert. Door mooie afkortingen aan al die schaduworganisaties te geven krijgen ze op den duur een semi-officiële glans.

Nederland was trots en blij dat het afgelopen week even mee mocht doen aan het G20-overleg in Washington. Dachten we echt dat we ineens bij de financiële loya jirga hoorden? Hopelijk niet. Sarkozy - die zich in het korte stadhouderloze tijdperk tussen Bush en Obama vergrijpt aan zijn rol als EU-voorzitter en zich bovendien als wereldleider beschouwt - heeft een eigen agenda en nodigde natuurlijk alleen landen uit die hem steunen in zijn (mislukte) poging om het Angelsaksische 'superkapitalisme' aan Rijnlandse banden te leggen. Door aan te schuiven waren we trouwens ook schatplichtig aan de zonnekoning die, de dag ervoor in Nice, bereid was het Russische wangedrag in Georgië te negeren en instemde met Medvedevs voorstel om over een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur te praten. De NAVO werd geofferd aan een ijdel Frans coalitiespelletje. De Franse G1 hield uitverkoop en De Jager was trots een prooi te zijn.